28.4.08

O "pozalazo de l'ebro" y as eleuzions ta reutor d'a unibersidat de zaragoza

En istos diyas dos son as notizias que más implican a os aragoneses y a os estudians unibersitaires.

Por un costau, o "pozalazo" de l'ebro (le digo asinas, porque ye lo que ye: pozal (trescole) + "pucherazo"), en o que se lebarán 50 hectometros cubicos d'augua ta barzelona. Muitas cosas s'en han ditas, a las que quiero adibir bella cosa:

1. O siñor Zapatero en a suya trobada eleutoral en zaragoza no se cansó de chilar que no ferían trescole. En primeras ya me pareix mal que ta endrezar-se t'a chen aiga de chilar (acaso somos somers?), pero ya ye de tot patetico que agora trescolen augua ta barzelona.

2. Se diz que l'augua ye ta emplego urbano, y ixo fa onra como desincusa. Mentira. Dentro de l'area de barzelona, o 45% de l'augua ye ta consumo d'interpresas, atro 45% ta emplego de personas y a restas t'atras aubibidaz. Con l'augua de l'ebro tamién se ferán funzionar as factorias catalanas.

3. Fa bel par de meses a mancomunidat de regantes de mamblas (a lo menos os en a parti de montañana, bien amanada ta zaragoza) comunicó a los propietaires de feners d'ista que a CHE les eba dito que no podrían fer serbir l'augua d'as zequias que una ora cada dos meses, y que sería muito probable que en estibo cosa. Nusatros no podemos fer serbir l'augua t'os nuestros campos, pero atros s'en leban 50 hectometros cubicos, buena cosa d'els t'as suyas interpresas.

Por atro costau, maitín s'esliche a lo nuebo reutor d'a unibersidat de zaragoza. Os dos candidatos, Manuel "Manu" López y Rafael "Rafa" Navarro son continuistas. Si bien lo primer ye una mica más ubierto que no lo segundo, ambos esfenden a conbenzión de boloña, que ferá d'as unibersidaz europeas zentros de formazión profesional y creyazión de ferramientas de treballo t'a soziedat, xublidando o sentiu autentico y berdadero d'ista instituzión: o conoximiento. O triste ye que a mayoría d'os alumnos, a lo menos en la unibersidat de zaragoza, son en fabor d'iste cambio de filosofía a ran europeo en a educazión.

Rafa Navarro ufrió canapés gratis en derecho, y cuenta con una presentazión más cudiada que no Manu López (encara que yo cuento que a presentazión dende una ambiesta sozial autual no abría d'estar importán), mientras que Manu López s'ha entrebistau con toz os alumnos que han quiesto, mostrando-se muito más amanau.

As atras opzions fictizias son Pilar Magullada, presentada por os coleutibos antimilitaristas y l'asbtenzión promobida por a seczión d'educazión d'a CNT.

21.4.08

Achenda t'o diya d'o libro

Iste 23 d'abril, diya d'o libro, uno se puet trobar una gran mena d'autibidat ta no quedar-se en casa aburrindose. D'entre todas as que podez trobar, tos recomiendo as siguiens:

En primeras a presentazión d'o libro "O reino de l'augua", en o paseyo independenzia. Iste libro, que nos amostra una clica de relatos ta ninos, charra de l'augua, con personaches mitolochicos y contribuyindo a conzienziar-nos tocán a iste bien, y antiparti en aragonés. Os suyos autors, Rocío Montañes y Santiago Paricio ferán una firma de exemplars dende as 12 dica la 1 d'o maitín: ir-ie antis con antis u s'acotolará a tirada!

Tamién en o maitín se ferá en l'aljafería una conzentrazión de denunzia d'a situazión d'as luengas d'aragón. Os suyos fedors ribagorzanos mirarán de fer bel auto reibindicatibo. Manimenos no ha quedau encara guaire platero o que ferán, cuán y esautamén do (sincusar a mía manca de datos).
Ya de tardis se ferá a leutura de testos en aragonés, parada por o ligallo de fablans. Ya sincusarez a mía desinformazión, pero en zagueras boi asabelo aqueferau y no trobo o puesto nian a ora en a pachina web d'o ligallo nian por o rete.

18.4.08

Charrada de Juan Carlos Moreno

Dimpués de bel tiempo de inautibidat torno a escribir ta comentar a sobrebuena charrada feita por Juan Carlos Moreno, catedratico de lingüistica cheneral d'a unibersidat complutense de madrit, en as chornadas sobre as luengas d'aragón, charrando-nos d'a relazión entre politica y luenga a ran cheneral.

A suya charrada siguió l'esquema d'o suyo libro, que tenez bien comentau en o blog chemecos, y se alazetó en a ideya de que a mayor relazión entre politica y lingüistica ye a que se troba en as luengas grans como l'español, l'anglés, u o franzés. Sin dandalo unas ideyas que ferían onra a la soziedat a ran cheneral, y que deixan bien platero cuála ye a intenzión d'as diferens tendenzias que manullan istos temas.

Ya ta rematar deixó un turno de parola an que respondió a todas as demandas que se le fazión como bien podió, a chen que se trobaba tamién comentó os suyos pareixers y se fazió una reflexión funda d'a situazión sozial de l'aragonés , tanto por parti de chen patrimonial, como por parti de chen que leba muitismo tiempo en o mobimiento d'esfensa d'a luenga, y prou que por o propio Juan Carlos Moreno que aconsellaba y daba exemplos a tot lo que se deziba.

En bel momento salió o tema istorico d'aragón y a reibincazión d'o fin d'o "colonialismo de l'estau español" en aragón. Sinzeramén, cuento que istos comentarios contrimuestran que por desgrazia no toz han preso de raso a ideya d'a charrada, que estió a ran cheneral que a identificazión d'o tema lingüistico (zientifico y por tanto ochetibo dica lo que se conoix) con o tema politico (ideolochico y por tanto sozchetibo) fa muito mal a todas as luengas y a la lingüistica a ran cheneral. Prou que o siñor Juan Carlos s'alazetó en o caso castellano, que bien conoixemos toz, pero ye común a todas as luengas, ya sigan chicotas u grans.

Resumindo, estió una charrada culta y reibindicatiba, cualo mensache abría de plegar a todas as soziedaz.

26.3.08

Cuan te trobas sin querer con l'aragonés

En a biblioteca de l'augua (paseyo Echegaray y Caballero), mirando-me libros por curiosidat trobé uno que se diz: "Aves en Aragón" (añada de publicazión, 1998).

Güellando-lo, cuasi por curiosidat me fazié cuenta d'un chiquet detalle, y ye que debaixo d'o nombre en gran en castellano d'os muxons apareixeba iste en latín y tamién al canto en aragonés, y en todas as espezies.

No apareixeba garra referenzia a l'aragonés en a presentazión ni en as pautas d'estudio (tamién ye berdat que lo miré por alto, porque o libro en sí teneba 600 pachinas y no yera custión de leyer-se-las todas buscando nomás a explicazión de que i ficasen o nombre en aragonés), pero o feito de trobar os nombres de todas as abes d'aragón en aragonés y antiparti sin estar buscando-lo ye reseñable. Un poliu detalle.

24.3.08

Se troba o chen d'a fidelidat

Un simple chen puet tornar a un guarán xoriguet de campo en fidel y amoroso mariu, seguntes una colla de zientificos d'a unibersidat de emory, en georgia, USA.








L'infidel

O fidel


Se fica un chen y... se rematón as abenturas
Os inbestigadors fazión serbir un birus ta ficar un chen direutamén en o zerebro d'un xoriguet d'os entibos, prou dau a tener más d'una parella.

O chen fazió lo milagro y o espiguardau xoriguet se tornó tan fidel y amoroso como lo suyo primo, o ratón d'os feners.

Os zientificos d'o proyeuto dizen que iste experimento puet adugar a un mayor entendimiento de cómo os umanos controlan a suya conduta en soziedat.

Ista mesma autibidat ormonal tamién podría chugar un papel es malotías y desordenes como l'autismo, en o que qui lo tiene no tiene abilidaz ta relazionar-se.

Casanobas versus monogamos
Menos d'o 5% d'os mamiferos son monogamos. Os xoriquez de fener (Microtus ochrogaster) son dentro d'ista colla.

Dimpués de trobar parella, os masclos se "enamoran", se quedan con a mesma, la guardan zelosamén y l'aduyan a cudiar as suyas crietas.

Os suyos primos amanaus, os xoriguez d'entibo (Microtus pennsylvanicus), perteneixen a l'atro 95%: se relazionan con barias fembras y no cudian a los suyos fillos.

Cuento que en os umanos os porzentaches pueden estar parellanos...

O chen fa un efeuto casero
Larry Young, unibersidat de emory, en estudios anteriors ya eba trobau que una ormona dita basopresina -tamién conoixida como ormona antidiuretica- aduya a fer fuertes os lazos monogamicos entre os xoriquez de fener.

Co-autor de l'articlo, le dizió a la BBC "lo que creyemos que ocurre ye que, cuan os xoriguez fan foriquetas, a basopresina autiba un zentro de gratificazión neuronal, o que fa que os animals paren cuenta a con qui son fendo zeprén (...) De feito, fa que os xoriguez piensan: cuan soi con ista xorigueta me trobo bien. Y d'astí entabán deseyan pasar más tiempo con ixa compañera en particular"

Aplicazions t'os umanos
Ta qui plegó dica ista parti de l'articlo, les podemos dar una mala (u buena?) notizia: no se sabe si podría funzionar istas teunica en os umanos.

"Somos mirando d'entender a parti d'o zerebro que controla as relazions sozials. ¿Por qué interactuamos con atras personas?¿Qué ocurre en malotías como l'autismo?", explica o profesor Young.

"Qui sufre d'autismo no quiere interautuar con atros. Puet-estar que a basopresina chuegue un papel en as relazions sozials normals".

Manimenos Miranda Lim, atra d'as investigadoras, dizió que espezies de monos promiscuos y monogamos tienen esferens patrons de rezepzión de basopresinas que son parellanos a lo d'os xoriguez.

Allora ye posible que os umanos poligamos y monogamos poseyamos una quimica zerebral que coinzida con as carauteristicas d'as espezies antis ditas.


Asinas que en un futuro... si tenez problemas con as parellas, fer zeprén mientras ficas o chen y problema soluzionau.

Adautau de BBC-News

23.3.08

Plega la primabera

As crietas de pardal se fican en a fuenteta en a que bebebas augua de zagalet, mientras una chobena chuega con una piloteta con o suyo cocho. Una paloma con un gran papolar encorre a un atra más chicorrona que mira d'eslampar, mientras una parella de tortolas son fendo-se morisquetas en o tubo d'o esbarizaculos y aparixen bolando bels loros indo ent'a palmera an que son os bibirons (de chicorrón no'n beyebas, nian de loros, nian de palmeras). Uns pais chobens fan una gambada con os suyos fillos con a bezicleta, mientras uns maziellos de 15 añadas piropean a unas mesachas d'alto u baxo a mesma edat, que se meten royas y se los miran con una timidez y inozenzia aparentadas.

Una parella de enamoraus son tombaus en a tasca enreligando-se apasionadamén, deixando a un canto os libros que en teoría s'en eban lebaus ta estudiar, y a bels metros un par de chobenastros ascuitando rap y fumarriando bels porros, mientras un biello roñoso con rostro carrañau se los mira a toz (si Franco puyase o tozal!!)...

A primabera plega sin fer más rudio que lo que fan os loros y pareix que a bida umana rebiscola en toz. Lo buen orache anima l'esmo y lo cuerpo (lo buen orache fueras d'o zierzo, prou que sí, que sin él l'ebro no sería l'ebro), a beluns con amor, y a atros sin él (ya plegará, si ha de plegar bel diya, piensas). Por a cantonada apareix o berano, y os plans que tiens pensaus fer, encara que te piensas que encara ye luego: disfruta d'a primabera.

Cuan uno se tranca o tozuelo...

De siempres charrando de l'aragonés m'he trobau con chen que ye en contra, sin ni sisquiera saber-ne brenca, y ye que en istas tierras somos muito daus a estar tozolas y negar y trancar-nos en una postura sin planteyar-nos sisquiera a ideya d'ascuitar, y charrando nomás con a intinzión de crebar os argumentos de l'atro y no de razonar-los.

Un esquema d'a situazión que te puez trobar en iste sentiu cuan charras de l'aragonés ye o siguién, alazetau en 7 pasos, con soluzions no zientificas pero sí efeutibas:

1.No existe. Ye común que digan que ye un ibento y que ixo no existe, que mai no lo ha ascuitau.
Soluzión: amostranza de testos en aragonés. Libros, rebistas... Bella cosa existe.

2.Ye un ibento. Le'n amostras y ascape te diz que ye un ibento, que ixo no ye reyal.
Soluzión: amostranza de bel testo istorico do se charra de l'aragonés (Montesquieu ye uno bueno, por exemplo).

3.Ya no se charra: Admite allora que istoricamén podió existir, pero diz que agora ya no se parla.
Soluzión: Bueno... le dizes que tú mesmo lo charras y le dizes bella frase, u l'amotras bel bideo de charrandotb.

4.Ye un castellano malfablau, u un dialeuto d'o castellano:
Soluzión: Un bideo majo de charrandotb, por exemplo o bideo d'o belsetán chan charra d'o queso en as capannas... No prene lo que diz... allora ye castellano malfablau u dialeuto d'o castellano?

5.No bi ha unidat: Agora, ixa persona que te deziba que no existiba te ba d'experta y te diz: pero ye que no ye que una luenga, en son muitas, no bi ha unidat, no existe l'aragonés en sí mesmo sino muitas luengas esferens.
Soluzión: tornamos con textos istoricos do se diz "aragonés" (u aragonais, si recurrimos a Montesquieu, exemplo que a yo personalmén me fa muito goyo), y mesmo le dizes que charrando estandarizau has puesto comunicar-te con chen de todas as bariedaz charrando els en a suya bariedat. Atra: bariedaz en l'aragonés? Pues sí, y en o castellano? benezuela, archentina, mexico, cuba, andaluzía u madrit charran igual?

6.Politizazión: Biene lo paso an que te diz que l'aragonés nomás fa onra como ferrallo politico u ideolochico.
Soluzión: Le dizes que una luenga no ye politica sino cultura, y que mesmo a mayor colla de ultradreitas de zaragoza, Ligallo de fútbol, tiene o nombre en aragonés. Le dizes casos de chen de toz os partius politicos que son intresaus y treballan por l'aragonés.

7.No tiene sentiu: No tiene sentiu destinar diners a una luenga que se fabla poco cuan toz nos podemos entener en castellano.
Soluzión: un mundo globalizau de raso nos fería perder os nuestros siñals d'identidat, y en o caso indibidual, buena cosa d'a nuestra personalidat, no seríanos que robots dentro d'una estructura y prou.

Le bufa la pocha y se'n ba... no ha puesto crebar os tuyos argumentos. Pero ixo sí, ni sisquiera ha prebau de pensar-los. Iba como un cocho rabioso a estricallar o tuyo pensamiento y no ha puesto. Globalizazión y perder a nuestra personalidat y identidat? Barucas de royos...