29.7.19

Enta Seúl: (i) una ciudat afrancesada


Dimpués d'os diyas de placha, movimiento y fuixina de Caramoan y Catanduanes, quereba fer bella cosa os diyas d'antis de tornar ta Zaragoza por vacancias, pero de vegada quereba que fuese una mica más fresco y urbano. Mirando-me os vuelos baratos t'os destinos por descubrir, a ruleta sinyaló Seúl. Y bien que yera un puesto que me trucaba, porque toda a moda musical y estetica d'o sureste asiático, chenericament dita K-Pop, vien de Korea. Prometeba estar una horterada asiatica d'ixas que tanto goyo me'n fa. Asinas que d'un diya ta l'atro pillé un vuelo y un aloix a muito buen pre y astí que me planté. 

Arrivé de maitinadas, y dimpués de fer tiempo y o check-in, prencipié a mía ruta en o vico de Ihwa u Ehwa, no guaire luent d'an que m'aloixaba. Casas antigas y baixas en un pueyo an que heban tintau asabelo de graffitis y bell inversor con uello heba montau bars d'ixos estilosos do fer-se un buen café a pre d'oro, bella botigueta de beliquetz y mesmo bella barbería hipster. Pos ixo, un Montmartre asiatico dau a la chentrificación pero que no teneba guaires turistas y se podeba disfrutar bien. D'astí marché ta Dongdaenum, una parti d'a ciudat que teneba mercaus y botigas en as suyas carreras -isto ye o cheneral en a ciudat- y un conchunto de museus y centro comercial dito Dongdaenum Design Plaza, con un edificio futurista y repoliu, estilo Expo2008 -pero diría que más lograu-, d'ixos que son de fácil veyer en as istas urbes y que son sinyal d'o desenrollo economico d'o sureste asiatico en as dos zagueras decadas. 

Visto istos atractivos, os que teneba cerca de l'hostalet, marché t'o vico de Gangnam, pos ya no m'adubiba.  Seúl tien un rete de metro sobrebueno, tanto en disposición como en comodidatz, encara que en as horas puntas puet estar una mica incomodo. Aproveité que no yera hora punta y me planté en iste vico comercial, famoso en o mundo entero por inspirar a canta Gangnam Style. O primer puesto que i visité estió o COEX Mall, centro comercial que tiene en os suyos arredols monumentos adedicaus a o K-Pop y dentre ells o monumento a o Gangnam Style, una estatua chigant de dos mans en a posición d'o baile, que recibe asabelo de turistas y an que servidor se fació fotos danzando ista canta que marcó o 2012 (primera foto alto).

A man d'o COEX se troba un d'os atractivos historicos de Seúl y de Korea, as fuesas de Seolleung y Jengneung, antigos reis coreanos. En reyalidat, istas fuesas tienen chicotas casas-templetz arredol, en armonía con a naturaleza, pos son feitos en lumos en metat d'un parque agradable y an que servidor aproveitó t'aliviar "aire puro", que ya lo amenistaba dimpués de bells diyas en Manila. Tamién se i trobaban os templos y as fuesas de bellas reinas y un curioso monumento an que s'alza a placenta y o cordón umbilical d'un d'os reis, pos yeran obchetos con significau especial en a tradición confucionista coreana. Ista visiteta me fació honra ta pillar enerchía, y d'astí marché t'a cercana K-Star Road, una carrera en Gangnam con estatuas coloridas de monyacos d'onsos que a suya tematica ye o K-Pop. A verdat ye que fueras d'as estatuas y de bell par d'edificios d'exposicions adedicadas a beluna d'istas collas, tampoco no yera un puesto especial. Como curiosidat, en un d'istos edificios dito Sinaeo una ringlera de nomás mesachas y mullers chovens feba cola ta dentrar en una exposición que o suyo pre yera caro.

Dimpués, ya de nueitz, rematé o diya en o mercau de Dongdaenum, an que miré de cenar bella cosa en os guariches de carrera, tant orientals pero aquí millor chestionaus, mesos nomás en os mercaus y con millors condicions hichienicas que no en atras ciudatz. Pero mala suerte tenié: no m'entendeba bien con a chent, que en a suya más grant parti no fablaba anglés, y tot o que prebé mientras o diya yera picant u feito de fabas -que no puedo minchar. A la fin me las apanyé con pollo empanau frito, que encara que me deciban que no yera picant, sí que'n yera una miqueta. 

A l'atrol diya, prencipié a cursa por os templos de Changgyeonggung y Changdeokgung, templos reyals emplegaus por esferents reis y reinas d'a dinastía Joseun, reinant dende 1392 dica 1910, anyo en que Chapón anexó toda Corea. Ista dinastía teneba quasi totz os suyos palacios y siedes en Corea d'o Sur pero atras dinastías previas los teneban en l'actual Corea d'o Norte. Nomás en Seúl, bi ha cinco conchuntos templarios, d'os que visité quatre. Totz os dos templos yeran parellanos en estructuras y edificios, inicialment feitos en o sieglo XV y dimpués refeitos en o sieglo XVI dimpués d'a suya destrucción quan Chapón miró de conquerir Corea en 1592, y belunos refeitos mientras os sieglos XX y XXI dimpués d'a conquista chaponesa entre 1910 y 1945. 

O primer d'os palacios yera menos conservau pero por ixo mesmo heban feito arredol un parque repoliu con un entibo y un hivernadero. O segundo yera más grant y conservau. As dentradas t'os dos yeran baratas y mesmo ufriban unas cursas francas guidadas en anglés an que os guidas, vestius con os traches tradicionals coreanos, te deciban alto u baixo o mesmo: t'explicaban a simbolochía, a historia y a monarquía coreanas. Destacan as colors verda, amariella y roya en os palacetz orientals -no guaire recargaus en contimparación con os palacios malayos y chinencos-, que teneban un curioso sistema de chamineras ta calentar bellas cambras mientras o rigor coreano y luciban o simbolo d'a monarquía coreana: cinco montanyas con un sol y una luna, que representaban as cinco montanyas sagradas de Corea, o rei y a reina. Atro d'os simbolos yeran dos muixons volando, que de cabo quan se meteban en o teito y representaban a o rei y a la reina. Como curiosidat, o rei de cabo quan teneba fillos con as concubinas que podeban estar adoptaus por a reina y convertir-se asinas en hereus a o trono y futuros reis. D'atra man, os reis teneban escribas que anotaban tot de cotino y dimpués se feban cinco copias que s'alzaban en cinco montanyas esferents d'o país -por ixo mesmo, tanto Corea d'o Norte como Corea d'o Sur en tienen. Milentas de documentos que son declaraus patrimonio d'a humanidat y que encara se'n son estudiando. D'os dos guidas, o d'o palacio de Changdeokgug tamién charró una mica de Corea d'o Norte d'una traza neutral, historica pero asabelo d'intresant. Tamién yera de destacar cómo fablaban y tractaban o tema d'a monarquía, como bella cosa definitoria d'a historia y a identidat d'o país, a conoixer y mesmo apreciar, pero ya pasada y superada. Curiosament, en belún d'os templos vivioron as descendients d'o zaguer rei dica o 89.

A mía primera impresión de Corea estió chocant. No yera o que m'asperaba pero no feba burro falso. Asperaba un país de colors fosforitas, chent fendo momos y danzando en a carrera o tipico K-Pop, con a traza de vestir hortera oriental graciosa: un país feito a la moda que se ye estendillando por tot o este asiatico y dillá, dende o Gangnam Style u mesmo d'antis. Alto u baixo asperaba una Manila pero rica. Y me trobé unatra cosa: chent con "muito estilo" en vestir, vicos viellos acotraciaus a lo bohemio, barberías hipsters, chent de piel blanqueta, cafeterías estilosas d'ixas an que te fas un buen café y te relaixas dica que plega a cuenta, panaderías y reposterías "de disenyo", caras pero con madalenas sobrebuenas, monumentos bien cudiaus y chestinaus, parques bien pensaus y apanyaus an que aliviar calmo, carreras comercials piatonals con botigas de accesorios, bolsos, calcero y ropa -con firme presencia d'Inditex-, mesachas repolidas y con muito estilo portiando as suyas "boinas francesas", y en cheneral, chent correcta y agradable, pero no pas acullient. Si no por os uellos d'a chent, quasi hese pensau que yera en Burdeos!

 

18.7.19

Enta Catanduanes: una isola con muito potencial


Rematau de veyer Caramoan, decidié continar a marcha en a cercana isola de Catanduanes, a la que se podeba plegar si se pillaba un barquet a las 11:30 d'o maitín. Asinas que dimpués de desayunar-me, duchar-me y ateclar-me una mica, pillé un tricycle que me dixaría en o puerto. Plegau en o puerto de San Andrés de Catanduanes, pillé un tricycle compartiu ta marchar ta Virac, a principal localidat d'a isla, que mesmo tien un aeropuerto con vuelos ta Manila. En o tricycle estié con una colla de mesachas, mayestras en o lugar de Caramoan, que bi iban a prener bellas clases y bells examens d'o máster que yeran cursando en a universidat de Catanduanes. En primeras ellas yeran timidetas y yo canso, pero a la fin charremos y nos lo pasemos prou bien entre risas. Mesmo me'n quereban enreligar con una! 

Por o camín entre o puerto de San Andrés y Virac, a'l costau d'a carretera pero ya mesa en una selva, se troba a espelunga de Luyang, famosa en toda a isla. As mesachas quereban fer-la y yo en primeras dandaliaba porque quereba arrivar antis con antis en l'aloix, pero entre que yeran mahas y que teneba sinyalada ixa espelunga a veyer belún d'ixos diyas, pos m'animé y la faciemos. En reyalidat, a espelunga yera presta t'o turismo, esplanicada y con recholas y mesmo un puentet en os tramos más envolicaus. Con tot y con ixo, as recholas teneban guano mezclau con augua fendo un bardo que esbarizaba asabelo y caleba parar cuenta. A espelunga yera ampla y arrecorrer-la encara nos costaría bells 20-30 minutos, teneba dos bocas, pero quan arrivemos a la salida, o guida que pillemos nos dició que caleba tornar por do yéranos dentraus, pos l'atra boca conduciba a selva preta. En una d'as cambras principals, alto d'os nuestros tozuelos tenébanos una boira de moriciegos prou grants y que no volaban a guaire distancia de nusatros. En he esnavesadas prous, pero ixa ye a que más impresión m'ha feito dica agora. En salir-ne, paremos cuenta que alto d'a boca principal bi heba una serpient recinglada con una radiz que feba cerina. Como curiosidat, fa poco se trobó en un documento historico que a espelunga yera estada cubillar t'a población local en beluna d'as enrestidas d'os moros en o sieglo XVIII, que mesmo le pretoron fuego en a suya dentrada y en a suya salida. Ista referencia se troba en dos plaquetas en dentrar-ie, una t'a versión en anglés y l'atra t'a versión en castellano. 

Vista a espelunga y con amigable conversación, pleguemos en Virac an que me despidié d'as mías nuevas amigas, nos diemos os facebooks, chenté en un Jollibee -yera aflixiu dimpués d'haber-me desayunau nomás una salada de fruitas y café- y miré un transporte ent'a placha de Puraran, an que teneba l'aloix. O transporte miró d'escular-me y mesmo me carranyé -cosa rara en yo en istas tierras. A la fin lo mandé a escaparrar y, ya en a placha, facié o check-in, me fiqué en l'augua, alparcié a redolada y cené en l'aloix una hamburguesa que yera sobrebuena. A placha no yera guaire grant pero teneba un paisache de cocoters y monts repolius, teneba partis más rocosas y atras d'arena de coral y auguas turquesas, no yera mica masificada pero teneba tres u quatro guariches bien apanyaus con todas as comodidatz, yera puesto de surf y encara que ixos diyas no bi heba olas, sí que bi heba bella colleta de turistas occidentals pasando-se-lo bien de buen rollo. A la finitiva, un puesto repoliu y desconoixiu, sobrebueno ta relaixar-se pero con comodidatz y con bell bareto an que chentar bien y fer-se una biera u bell ron en buen ambient. Antimás, me facié amigo d'o can de l'hostal, un cadiello de quatre meses dito Han.

Dimpués de ficar-me en l'augua y cenar-me l'hamburguesa marché t'o leito an que m'asperaba una mala nueit. Cagaleras, dulors en os budiellos y más que más firme dulor en l'estomaco, que teneba inflamau. Me costó dormir y nomás l'aconsiguié mientras 4 horetas. A l'atrol diya, en puyar-me quité as pocas enerchías que teneba ta marchar t'o guariche-farmacia d'o lugarichón an que me dioron quatre pildoretas, que por a poca experiencia y as dubdas d'a dependienta, no sabeba si encertaría u me daría anticonceptivas, pero por fortuna encertó. 

Me recuperé una mica y le demandé a la moto que me levó t'a farmacia que m'acerca-se a un d'os puestos más conoixius d'a isola, o mirador de Binurong, pensando-me que no sería díficil de plegar-ie. Unatra vegada, yera entivocau: dimpués de bosar a correspondient tasa d'entrada y o guida, iste me levó por una selva tropical que s'iba fendo más y más folluda, con una fuixina ruixient y una humedat infernal, mientras yo yera tot feble. O guida me deciba de contino que no quedaba cosa ta plegar-ie, pero encara nos ne costaría bells 45 minutos. D'haber-lo sabiu... O caso ye que arrivemos a la fin t'o mirador, un prau alto de clamors rocosas, paisache parellano a o cantabrico -aquí le deciban parellano a Batanes- que t'un europeu talment no diga guaire en tener-ne asabelos en casa, pero que a os filipinos les encanta. As rocas negras s'alternaban con as blancas y baixo de tot, auguas de culor turquesa. O puesto yera repoliu, y mesmo que yera chaquiento lo disfruté. Ixo sí, varias vegadas habié d'aturar en uembras porque o cuerpo no me daba. 

Dimpués de visto o mirador, marché ta Puraran an que chenté tranquilament, bebié muita augua, me facié bella pildoreta más y me descansé. Como encara yera luego y bi heba unas guargas ditas Sowa cerqueta, le demandé a un mototaxista que chusto yera rematau de chentar si m'i podeba levar. Y atra vegada que bien baixo de enerchía y chaquiento foi a inocentada... Resulta que arrivar-ie en a moto yera asabe-lo de envolicau, pos o camín yera una pisteta de piedra y graba an que de cabo quan mesmo caleba baixar-se-ne. Y en plegar-ie, te da a bienvenida unatra pista por metat d'a selva tropical bochornosa y agobiant. Antis de pretar a caminar le dicié a o buen hombre que no la fería, que tornaba ta l'hostal, que lo sentiba muito y prou que le bosaría tot o que caleba bosar-le. Pero l'hombre me dició que o camín yera curto y que no feba burro falso. Me convenció y le facié caso... y unatra vegada, me cagué -quasi literalment- en tot. O camín yera duro, de bells 45 minutos, costerudo y de cabo quan mesmo caleba arrepinchar-se. Yo iba fendo garras d'onso... Yera baldau no, muerto. Pero  bueno, i plegué y a verdat ye que as cascadas con as guargas, en un d'os puestos más innacesibles en os que soi estau, yeran repolidas, y ficar-me en a fresca augua m'aduyó a reviscolar. Tornar-ie estió igual d'envolicau, pero alto yera un campensino bien maho con o que nos descansemos, tot cusiraus por o suyo repoliu carabao. L'humilde hombre, que m'i levó, m'en trayó, me fació de guida, de fotografo y que yera bien maho, no me quereba cobrar que 200 pesos por tot sabendo o problema que heba teniu con o tricycle o diya d'antis: prou que le'n die 1000, y l'atro no se lo creyeba.

Ya fendo-se de tardis y con poca enerchía arrivé en Puraran, an que cené y me fiqué una miqueta en l'augua d'a placha. Os mals que teneba heban hopau pero yera esquinazau y feble. Asinas que decidié que a l'atrol diya pertocaba tornar ta Manila y descansar-me: en primeras quereba quedar-me bells tres u quatre diyas más en Catanduanes, pero no lo vi viable en o mío estau: si me i quedaba no lo disfrutaría, y ya podeba decir que bi heba feito una espelunga, una guarga, una placha y un mirador. Sentiba que a calor me mataba y m'arrepintié de no haber marchau ta bell destino de montanya, más fresco. D'atra man, Catanduanes ye una isla que ufre muitas cosas -plachas repolidas, guargas, espelungas, miradors- pero no ye desenrollada de tot t'a suya visita, más que más por as dificultatz de comunicación. Le falla que no bi haiga puestos ta logar motos, pos s'ufre a perder-se por as suyas carreteras y camins. Creigo que ye una isla con muitas potencialidatz encara por desenrollar. O suyo tamanyo, una mica más grant que no Bohol, tamién ye una baza t'una cursa de más de 3 u 4 dietas. No me motivó de tot, pero estando honesto, la hese disfrutada más en atro estau y con atro orache, y por ixo mesmo ye un puesto a lo que talment le de unatra oportunidat. Ixo sí, viachando en avión, pos en tornar totz os vuelos d'a semana yeran plenos y me pertocó unatra travesía de 24 horas coladas en autobús, tricycles y barcos dica plegar en Manila.



12.7.19

Enta Caramoan (ii): más placha y más espelunga


Encara me quedaba un diya más en Caramoan, o tercero, y yo firme contento porque veyeba que me vagaba de veyer tot o que quereba. Asinas, ixe tercer maitín, dimpués de desayunar-me-ne como un campión, me decidié a pillar l'atro island hoping, o curto, ista vegada sin a companyia de Jerry, que heba de treballar. Tot pareixeba prencipiar mal: en l'hostal os treballadors, tot y que yeran muito mahos, no pareixeban tener o diya entonau, a moto que me levaría t'a placha de Paniman puncha,
prengo un tricycle que yera a rebutir y tenió problemas ta concarar bella costera, o barco que pillé en a placha ta fer l'island hoping se malba y habié de pillar unatro, asinas asinas. Pero a la fin, y con quasi una hora de retraso con l'horario inicial previsto, aconsigo emprender a marcha. 

A primera d'as isolas vistas en iste viache d'islas paradisiacas estió Matukad, con una placha d'arena blanca y auguas turquesas trestallada en dos por una gran roca. O equipo de supervivients yera fendo astí bells decoraus con fustas ta bella preba que'n ferían. Les saludé pero no me respondioron: qué esferencia os europeus y os filipinos! Ixo  sí, me dixoron estar-me-ie sin problemas. Mientras buen rato estié l'onico turista astí, encara que dimpués plegaría unatra colla de filipinos, d'os pocos turistas qu'i veyé. Se bi yera de bitibomba y yo aproveité t'acubillar-me baixo os abrigos que as olas fan desgastando a roca caliza baixa d'as isolas, dando-les a silueta de campirol, asinas no me cremaba. Y entre ixos abrigos marché a piet ent'atras plachetas y calas que bi heba no guaire luent y an que yera solenco de tot, mesmo con a tentación de meter-me en bolas -cosa que no facié por si un caso, pos o nudismo ye viedau en Filipinas. 

Dimpués d'una horeta en ixa placha torné t'o barco, que me levó t'a cercana isla de Lahus, tamién con una placha polida con dos costaus, un en cada marguin d'a chicota isola. Parellana a l'atra, m'i estié mientras una horeta tamién amagando-me d'o sol baixo os cubillars que heban esbruixau as olas en os paretz calizos dimpués de tantistas anyadas. Candreixos a boticiegas, peixes tropicals de colors visteras, peixetz que lo mesmo yeran en l'augua lo mesmo blincaban por os paretz y de cabo quan bella estrela de mar me feban companyía. Astí estié unatra hora dica que pillé o barco asperando una tercera isola. Pero no, o viache d'isolas curto ye curto entre atras cosas porque no se'n veyen que dos. En primeras yera una mica desconfitau por si l'hombre d'o barco no quereba treballar y m'heba timau, pero no'n pareixeba. Dimpués m'informé sobre iste island hoping curto y ye que ye asinas. Facié la d'aquell, y encara que curto, cal decir que os paisaches, as isolas y as plachas que se veyeban en a peninsula principal de Caramoan -incluyindo a famosa Gota Beach ocupada por os Survivors- yeran más polius que os que heba visto o diya d'antis en o recorriu luengo: iste atro recorriu ye curtet y chicot, pero repoliu.

Ya en tierra y con prou tiempo por debant, decidié de prebar a espelunga más famosa d'a
redolada, a de Calupnit. Asinas, dende Paniman pillé una moto ta que me i levase, y o conductor, que curiosament se deciba tamién Jerry, no conoixeba an yera a espelunga y se trafucó. Mientras, me meteba una toballa en os brazos ta no cremar-me os abambrazos, pos o sol yera furo y o chapero no me cubriba que o rostro. Y la fin, y gracias a l'aduya local a o conductor, arrivemos en un lugarichón, y en concreto en la casa d'una familia muito humilde, con un hombre viello sin quasi dients y bells ninos bien mahos chugardiando en o leito que yera en a parti alta d'o guariche. En a puerta nos aguardaba una gallina ponedora refuchiada en un pozal y una muller lavando ropa. Jerry yera ilusionau con a espelunga pos no i yera estau y me demandó si podeba venir-ie con yo. Prou que sí! Unatra vegada, faltaría más que os locals no podesen veyer as suyas maravillas y os turistas sí, y bell par de ninos d'a familia carrioron lanternas y nos levaron por metat de rozals dica arrivar en a frontera d'a espelunga. 

Y dentremos y en primeras no pareixeba guaire envolicada, pero china chana se iba fendo más y más estreita, con un paso en una glera que lo facié chitau de raso y no sé bién como o mío tozuelo y a mía anca i cullioron. Os ninos me deciban que se pasaba sin problema... Ells que yeran ninos filipinos! Yo sí que en tenié sí, de problemas, pero os foriconers ninos m'aduyoron prou.  A espelunga picaba ent'alto y yera cansa, pero se podeba fer. Os bichos -insectos y bella araina- yeran de fácil trobar, y una d'as cambras grants en concreto teneba toda una boira de moriciegos. Bella parti teneba una corrient d'augua, y bi heba asabelo d'estalagtitas y estalagmitas, tamién con coladas y una parti repolida de cascadetas que feban escalerons. Nos costó d'arrecorrer-la bells 45 minutos y he de decir que en bella parti sufrié, por tecnica y por cansera, pero se podeba fer. A la fin, se'n saliba por unatra boca que daba ent'a selva y d'astí se baixaba por un lumo que ufriba unas anvistas preciosas, con rozals y cocoters. Bien maha ixa espelunga que d'atra man yera poco visitada, poco presta t'o turismo y sin Survivors a la vista. 

Dimpués de dixar una mereixida propineta a la chent d'a caseta humilde y de fer-nos as correspondients fotos, marché ta l'hostal, an que chenté. Encara yera luego, menos d'as tres, y m'hese vagau de fer bella cosa más. Pero as espelungas principals yeran feitas, placha la heba vista toda, no me'n aganaba de más augua y yera baldau, asinas que con o pensamiento en a proxima isola, Catanduanes, a la que marcharía a l'atrol diya, me quedé refitoliando por o lugar y en a cambra mirando de recargar baterías, pos cada vegada me trobaba más y más canso. Ye verdat que heba leito que en a redolada bi heba bell par de guargas con cascadas, pero caleba caminar por o selva dos horas t'arrivar-ie, l'aproximación en moto no yera cercana y por as fotos que heba trobau por o rete, no pareixeban grant cosa, asinas que renuncié a veyer-las y más estando baldau. Por o camín d'a espelunga de Calupnit dica l'hostal, o conductor d'a moto me deciba que nomás treballaba de mototaxi un diya a la semana, y que os atros seis diyas treballaba ta Survivors como buena cosa d'a chent d'a redolada. Le demandé por as suyas condicions laborals: 500 pesos a o diya (bells 9 euros por diya treballau) y levaban pagos retrasaus. Sin comentarios... Pero aquí lo dixo. D'un costau, tanto por o treballo que ufre como por a publicidat que fa d'o lugar, ista productora internacional de reality shows ''aduya'' a la rechión y as suyas chents (o propio conductor me deciba que en un diya normal de mototaxi quitaba 200 pesos netos: 3.5 euros); d'atro costau, no dixa d'estar un abuso descarau y antiparti a suya actividat dixa rastro ambiental (cal decir que buena parti d'o programa se desenrolla en un Parque Natural).

En resumen, diría Caramoan ye una parti de Filipinas que m'ha dixau una sapia agridulce. D'una man no se puet refusar que ye repoliu y que ufre esferents paisaches y ecosistemas filipinos, dende o más propio Pacifico dica o más propio de Visayas. As plachas son repolidas asinas como os viaches por as isoletas costeras, pero no son os millors d'o país. Ufre paisaches humedos bien mahos, sin estar os millors d'o país. Tiene atras atraccions como espelungas y guargas, si bien son comuns en o país. A chent ye agradable sin estar catén, pero de cabo quan son pasotas y ababols de tot. Os pres son baratos, os servicios encara tienen calidat que mesmo plegaría a os estandars occidentals y quasi no bi ha turismo. Con tot y con ixo, 20 horas de viache y haber d'enguiliar a Survivors le resta muito, más quan bi ha atros puestos iguals u millors muito más accesibles. En primeras dubdaba si pasar-ie tres diyas u más: a la fin haber-ne trigau tres estió una sabia decisión. Talment si hese estau o mío primer destino en Filipinas agora en tendría una millor impresión: digamos que no ye un puesto que m'impactase pero no por ello tiengo una mala imachen. Antimás, cal decir que no soi guaire 'plachero', sino más de espelungas, guargas y selva. 

 

28.6.19

O Harrison Plaza: cultura popular de Manila que dispareixe


Iste post ye adedicau a un d'os puestos más especials ta yo de Manila, o Harrison Plaza, que por desgracia pareix que tancará as suyas puertas iste verano. O Harrison Plaza ye o centro comercial más antigo de Filipinas, inaugurau en 1976 alto de l'antigo fosal de Ermita en o vico manilenyo de Malate, entre Vito Cruz y Manila Bay, bien cerqueta d'an que vivo. Pero a qué fin iste puesto ye tant especial y l'adedico un post? Miraré de fer-me entender en istos parrafos. 

Quan arrivé en Manila, o mío chefe de departamento Cornelio me fació una introducción y gambada d'as cosas que teneba arredol de casa, levando-me t'iste centro comercial como puesto de referencia si heba de mercar qualsiquier cosa. Dentre o centro comercial y casa mía heba d'esnavesar un barangay filipino de eskinitas y cantones -vico de callizos y cantons. A Cornelio y a toda la chent por astí le feba gracia o mío rostro de sorpresa: un ambient de callizos a metat camín entre o Hong Kong de bella peli de Bruce Lee y un vico latinoamericano como en os que pasé parti d'a mía infancia en Venezuela, con chent humilde levando radidas chambretas de tirants u mesmo nian ixo, mullers escoscando ropa a man en pozals, ninos chugardiando y corretiando por os callizos, cans y mixins a lo suyo libre albedrío, bell muerto por a carrera con chent chugando a bingo en o suyo velatorio, casas a meyo fer con tellaus de chapa, telarainas de cables por alto, y en primeras, con prou miedo en o mío cuerpo por colar-me por astí -ascape iste miedo me se'n fue porque a chent aquí ye a más pacifica y agradable que mai no he conoixiu. 

En esnavesar-lo pleguemos en o Harrison, un grant pero viello centro comercial con muito ambient, pleno de chent de clase meya-baixa y baixa filipina en una atmosfera muito agradable. De bote y voleyo se tornó en un d'os míos puestos favoritos de Manila. Alargau, de dos plantas, con una gran plaza en bell meyo y alas en as puntas d'o corridor principal, por metat tot iste corridor bi heba botiguetas de ropa, carteras, calcers y atros accesorios, a pre baratismo y que de camín se convirtioron en o mío puesto favorito ta mercar-me bella camisa y bell calcer meyo decent ta fer as clases. A os costaus d'o corridor, por un regular cantinas y cadenas filipinas de comida rapeda. En as puntas d'o corridor, también bella copistería, un puestet an que te vendeban toballas baratas bordando-les o tuyo nombre, y, prou que sí, guariches de comida y sucos. M'alcuerdo que merqué as mías toballas astí: quan me demandoron o mío nombre ta bordar-me-lo yo les dicié que no caleba que se molestasen, alavez me miroron con rostro triste y a la fin les ne le dicié, y as humildes mesachas que i yeran se metioron bien contentas por bordar-me-lo. 

Atro d'os puestos favoritos yera o callizo d'a electronica, an que a muito buen pre m'en he mercau USBs y cascos buenos t'ascuitar mosica -ye impresicible ta yo, pos me permite isolar-me d'o rudio y o estrés d'o trafico manilenyo quan marcho t'o treballo.  Tamién i vendeban mobils y portatils de segunda man, y en beluna d'as botigas más caras d'o centro comercial, de primera man con o suyo correspondient pre "no popular". En una d'as alas d'o centro comercial, bi heba un puesto prou grant ta chugar a pin-pon y a billar, dos d'os esportes más populars de Filipinas: redios si que'n son buenos, chugando a pin-pon!

Unatro d'os platos fuertes d'o centro comercial, en l'ala opuesta a o puesto d'o pin-pon y o billar, yera a capilla: toda una d'as alas en una d'as puntas d'o corridor principal que en a suya primera planta teneba una ilesia que, ixamenando-se por os corridors d'o propio centro comercial, aloixaba a bells centenars de personas en eucaristía. Tos entrefilatz una d'as replacetas internas d'o Grancasa feita ilesia? Pos aquí ye común, y no nomás en os centros comercials pobres, tamién en os ricos -encara que menos. Y, como Filipinas ye un país an que arredol d'o 10% d'a población ye musulmana, tampoco no faltaba un local reconvertiu en mezquita. Toda ista relichiosidat s'alternaba con o chuego, pos no faltaba un local d'apuestas que se meteba a rebutir quan retransmitiba corridas de caballos u peleyas de gallos: l'ambient yera digno de veyer! 

Pero a mía botiga favorita dentro d'iste centro comercial yera unatra dita Apple Picker. A qué fin? Pos porque yera especializada en chambretas tie-dye y atras ropas hippies d'ixas que tanto goyo me'n fan! O pre no yera barato -una chambreta d'ixas astí me costaba arredol d'os 9 euros- pero de cabo quan beluna cayeba. Tamién vendeban productos de tribus urbanas en cheneral, y por fortuna tiene bella botiga más en Manila, a la que bi iré quan me tanquen ista. Y antiparti d'ista botiga, atros d'os míos puestos favoritos yeran os centros de masaches en a primera planta de l'edificio: por muito buen pre feban un masache d'una hora que dimpués d'un viache y una cursa matadera -ixas que precisament describo en iste blog- te dixaban como nuevo y presto ta concarar una semaneta de clases. Y si compachinaba o masache con un suco de guanabana u papaya en una botiga Fruitas d'a planta carrera a modo de "final feliz" -no soi fan de garra atra mena de final feliz- y con bella cosa oriental ta minchar en os guariches u en bell restaurant barato, o diya yera perfecto! Tamién remero con carinyo un puestet-guariche en metat d'o corridor an que vendeban vinilos y CDs y siempre teneban mesa a tot estrús bella canta uitantera u sitantera hortera -u estilosa- que chusto yera a que m'agabana d'ascuitar en ixe momento. No sé cómo conyo lo feban!

O centro comercial tamién teneba bella botigueta de primera necesidat, como una farmacia grant y una ferretería, a las que de cabo quan m'ha pertocau de recurrir.  Tamién botigas de mensachería, un supermercau y botigas más caras, como un SM -una mena de Corte Inglés filipino- y un hipermercau con totz os productos que son menester en a vida cutiana que no se trobasen en o supermercau -cal decir que estando d'a mesma cadena, o supermercau yera prou más barato que no o hipermercau. 

A la finitiva, o Harrison Plaza yera un centro comercial veniu a menos y que por ixo mesmo estió más y más emplegau por as clases populars y pobres filipinas. Esteticament, o más parellano en Zaragoza sería El Caracol, encara que o Harrison teneba unatra arquitectura, yera muito más grant y muito más vivo y popular. Yera un puesto an que trobar o bueno y atrayent de l'ambient popular filipino que se troba en vicos como Quiapo, Divisoria u Baclaran, mercaus baratos y alegría, pero fuyindo d'as suyas contras: a fuixina, sobrepoblación y o estrés. O millor puesto ta disfrutar d'a Filipinas popular y prener productos a buen pre -si bien siempre s'ha de dixar una buena propineta encara que no te la demandan- y en a suya plaza principal gosaban de fer espectaclos y competicions en formato humilde que refleixaban bien l'ocio popular filipino: dances, karaoke, y tamién campionatos de judo, taekwondo, boxeo, badminton, baloncesto u pin-pon, con muito publico chilando y fendo momos a cada punto. A os viello de Manila, mesmo ricos, les fa duelo que se tanque y os suyos recosiros quan les ne fablas son continos: o primer centro comercial de Manila, que pareixeba introducir una nueva puenda en ista sociedat y an que bi iban a descubrir nuevas formas d'ocio u a ligotiar con as suyas primeras parelletas, dispareix. Encara quan escribo istas linias -chunio de 2019-, os zaguers ninos arguellaus son corretiando y chugardiando por os suyos corridors y callizos, con sonrisas contachiosas en o suyos rostros.

Servidor se i pasaba dos u tres vegadas por semana, y continaba estando enamorau d'o puesto como o primer diya. En primeras lo describiba como un centro comercial hipster dixando-se a un costau as gilipolladas d'os hipsters. Dimpués lo describié como un centro comercial filipino dixando a un costau os elementos negativos d'a sociedat filipina (aglomeración, calor, estrés).  Y a qué fin lo trancan? Pos una grant colla d'inversión l'ha mercau, con a intención de reformar-lo de raso, fer-lo rico y contruyir tamién bell rascacielos de luixo an que meter-ie milentas de personas -os tan populars condominios manilenyos. Qui sabe? Igual o nuevo centro comercial que i faigan ye hipster de tot -o puesto se presta- u igual lo implen con botigas de Gucci y Inditex -como gosan de fer en os puestos ricos. Se suposa que lo tancan de tot ta chuliol y que quan torne en agosto ya no lo podré disfrutar, lo menos no como lo conoixié. 

Dillá d'o duelo, a zarre d'o Harrison refleixa a realidat actual de Manila y Filipinas. Una ciudat y un país en desenrollo, an que proliferan botigas ricas y elementos de progreso en bells vicos estratechicos, y an que parti d'a sociedat meya-pobre ye capable de pillar iste tren mientras atra parti queda cada vegada más y más amarginada. O Harrison ye en una posición estratechica -cerqueta de Manila Bay y d'o centro de Malate, encara en a Manila historica-, por ixo mesmo os poders se centran en ell y lo reconvierten, y os que treballaban u mercaban astí habrán de prener o tren d'o "progreso" y adaptar-se -si pueden y siempre renunciando a parti d'a suya cultura- u habrán marchar t'atros puestos, luent d'os nucleos d'intrés economico.

21.6.19

Enta Caramoan (i): cómo sobrevivir a os supervivients


Mes de mayo, as vacacions por Zaragoza acercando-se y ya de vacacions en Filipinas. Qué fer? Pos prou que conoixer una miqueta más d'iste maravilloso país. Y ya que teneba tiempo, decidié de marchar t'un d'os destins más isolaus pero con buena fama d'istas islas: Caramoan, una peninsula en Camarines Sur -sur de Luzón- que dicen tiene paisaches y atraccions parellanas a las de El Nido y Palawan pero sin tanta chent. Y ye normal, pos arrivar-ie me costó quasi 20 horas de travesía en bus, tricycle, furgoneta y barco.  Cal decir que estió una mica más difícil d'o normal porque chusto ixe diya yeran esleccions lechislativas nacionals, o país yera un tremolín y muita chent feba vaca. 

Una vegada i arrivau, facié o check-in en l'hostal que m'heba pilla: La Casa Roa. Pocas vegadas foi publicidat d'os estableiximientos hostelers pero iste en concreto, por a suya calidat, por o suyo pre, por estar en o lugar principal d'a peninsula, por o suyo restaurant y por o suyo personal, lo mereixeba: un d'os millors hostals en os que soi estau en Filipinas. Dimpués de descansar-me una mica y chentar bien, aproveité a tardi ta marchar t'a guarga de Bulang Bugang, no guaire luent d'o centro d'o lugar. En reyalidat yera una chicota guarga pero que teneba una cosa que la feba especial: un laberinto de grutas sozterráneas acuaticas en piedra caliza en a suya clamor, que se podeba arrecorrer a nado u refirmando-te en os paretz, con troces más iluminaus que atros y que yera asabelo de pincho. O millor puesto ta chugar a l'escondite acuatico natural. Garra turista occidental en a guarga, pero yera a rebutir de población local que mesmo s'estranyaba que un turista s'intresase por un puesto tan repoliu. De cabo quan tanta chent abotinada agobiaba, pero claro, yera diya libre por as eslecions y totz os ninos d'o lugar cambioron a escuela por a guarga. 

Vista la guarga, decidié de marchar a piet t'a placha de Gota Beach, a bells tres kilometros. Por o camín, arrecorrebas una plana entre monts que feba parti d'o Parque Nacional de Caramoan: paisaches repolius en os que s'alternaban carabaos, rozals y selvas de cocoters. Pero en arrivar-ie, un guardia de seguridat rebordenco no me dixó pasar porque a promotora d'o reality show Survivors bi yera posada y heba logau toda a placha. Ixo tamién esplicaba por qué bi heba tanta chent antis en a guarga. Ya me se feba raro que de cabo quan veyeba bella camioneta u bell quad con chent roya, blanca y altera, de vegada que quan me moveba por os lugars y as atraccions locals no veyeba garra atro turista occidental. Marchar t'o paradís en o cul d'o mundo ta trobar-te con os occidentals de supervivients d'a edición conchunta de Dinamarca y Finlandia... feremos la d'aquell. Le demandé por favor a o guardia de seguridat que gritase a bell tricycle u moto ta que me levase t'atro puesto, pos no yera custión de tornar quasi quatre kilometros a piet dica a carretera principal baixo 40 graus, sol de chusticia y humedat tropical, y en lugars asinas totz se conoixen y tienen contactos d'os transportes. O guardia refusó aduyar-me y tricolotié con ell, dica que una d'as furgonetas de survivors que i pasaba me fació a favor.

Asinas, decidié rematar o diya en a placha de Paniman, con un lugar prou grant en o
contexto d'a peninsula y un d'os puestos d'an que salen os barcos que fan as populars cursas por islas paradisiacas, os island hoping. Sin estar a millor placha d'o mundo, yera polida y feba honra, con as islas paradisiacas en l'horizont: astí m'estié quasi una hora dica que pillé una moto ta tornar t'o lugar principal, an que cené una pechuga empanada con un unto que recordaré siempre como un d'os millors que mai en he tastaus en a mía vida. Copón sí que'n yera sí, de bueno! Poco antis facié una gambada por a ilesia de Caramoan, polida, de murs granizos, más de 400 anyos d'antigüedat y con una clica de ninos asabelo de mahos con muitas ganas de chugardiar.

A l'atrol diya pillé un d'os island hoping. Bi'n heba dos, o luengo (2500 persos o barco) y o
curto (1500 pesos o barco). Pillé o luengo, por ixo que me pensaba que sería millor. M'asesoró muito bien un d'os treballadors de l'hostal, Jerry, que me rebelló a las seis d'o maitín ta prencipiar a cursa a buena hora. Mientras yera desayunando-me, foriconero me demandó si se podeba aputar a la cursa, que yera o suyo diya libre y l'aganaba, y tamién me dició que sería de gufanya pos no teneba prou cauquerré ta compartir gastos. Faltaba más! Ya de por sí que a población local no pueda disfrutar d'as suyas maravillas y os turistas sí mal me sabe. Asinas que Jerry me levó t'unatro puerto an que se pillaban millors barcos ta l'island hoping y con dos conoixius suyos levando una bangka filipina, prencipiemos a nuestra ruta.  

O primer puesto an que nos levaron estió o banco d'arena de Manlawe, en metat d'o mar, an que heban instalau varias decenas de guariches flotants an que tener uembra y fer as diez. Idilico, encara que yera difícil de ficar-se de tot en l'augua por a poca profundidat.  Dimpués, nos levoron ta isola de Guinahoan, a más grant d'o recorriu y que os locals la identificaban con Batanes por o suyo paisache. Razón no les faltaba, con pueyos y clamors parellanos a os cantabricos y bella vaca adornando o paisache, encara que en estar en verano a tasca yera ixuta. O punto fuerte d'ista isla yera un faro moderno en o cobalto an que s'alufraban todas as isolas d'arredol y mesmo Catanduanes: bells ninos t'i levaban ta dimpués cobrar-se a radida comisión. Y dimpués nos levoron t'a isla de Cotivas, con arena blanca, auguas turqueseas, quatre casetas de bambú y palla ta fer mosquera y almozar-se y quasi sin chent. A recomendación de Jerry y encara que yera luego, astí chenté o que m'heban apanyau en l'hostalet: pollo con adobo filipino y roz, que d'atra man yera o que heba demandau, y m'estié ficau en l'augua mientras buen rato. 

Chentau en Cotivas, marchemos t'a isla de Ban-Ing veyendo unas auguas repolidas y una ripa de peixes y corals de todas as culors. Sisquiá m'hese traito as gafas d'augua! O caso ye que en arrivar t'a isola, resulta que yera ocupada por os Survivors que chusto en ixe momento yeran fendo una preba, con sonius de sineras incluitos. A bells cincuanta metros d'a placha nos viedoron o paso, pero os guidas m'ufrioron una alternativa mesmo millor: fer snorkle en un puesto de peixes, algas y corals no guaire luent. Y tant millor, yera chusto o que quereba en ixe momento, más que no arena y placha. Veyé una ripa de peixes y estrelas de mar, pero o que más me sorprendió estioron dos tortugas marinas granizas engarcholadas en bells retes en o mar. A qué fin? Les ne demandé pero no me respondioron: no sé si serían ta bella preba d'os supervivients u ta minchar, pero no les consiguié quitar parola. Ixo sí, quan les demandaba si en heban minchau, me deciban que ixo yera ilegal de vegada que se'n rediban. Uno d'os mesaches d'a barca mesmo prenió una d'as tortugas y chugardió un rato con ella, encara que se'n quereba eslampar. Dimpués, y como zaguera estación, aturemos en un barangay costero dito Tabgon anque teneban una d'as atraccions favoritas t'os filipinos: una estatua chigant de cristo alto d'un pueyo, con una chicota armita a o costau. Dimpués de puyar os correspondients más de 500 escalerons, ufriba unas buenas anvistas d'as isolas y d'a redolada, pero lo que más goyo me fa d'istos puestos ye o carinyo que les tienen os locals: no nomás por o significau relichioso, sino porque son os puestos an que as parelletas d'os lugars marchan a pasar as tardi y as nueitz. 

Visto isto, tornemos t'o punto de partida, y yo con ganas de más marcha y no de dixar-me un centimetro cuadrau d'o lugar sin explorar, le demandé a Jerry por una espelunga que heba visto en o rete: Umang.  Resulta que yera a man d'a placha de Paniman y Jerry bien maho t'astí que me levó. En Paniman, de camín charró con una amiga suya y ista con una colleta de ninos que ascape nos facioron de guidas, pos Jerry heba ascuitau fablar d'a espelunga pero mai no i yera estau. Resulta que yera en a dentrada d'una ría pero bi heba un camín por a selva ta plegar-ie. Mientras yéranos fendo-lo, nos talloron o paso os de Survivors, pos yeran grabando. Ya me yera fartando una mica d'ixa chent a verdat. Miré de fer una foto a belún d'os suyos decoraus pero d'advirtioron que no yera permitiu. En fin, faciemos la d'aquell y decidiemos pillar un kayak ta puyar ta espelunga a traviés d'a ría, bells 800 metros. Pero no bi'n heba, asinas que dimpués de dandaliar una mica, pillemos valor y puyemos andando y a nado por o río dica plegar t'a espelunga perdida. 

A ría entre a selva con a mar en a esquena y bells manglars en as marguins yera repolida, paisache de pelicula total, pero no teneba protección acuatica t'o móbil y no podié fer fotos nian d'a ría nian d'a espelunga -a foto d'aquí ye presa d'internet, d'as pocas que'n prengo. En arrivar a la fin d'a ría, y de cabo quan pasando a o costau de bell guariche de supervivients, nos trobemos con que a espelunga yera bells 50 metros alto, y habiemos d'arrepinchar-nos t'apercazar-la, de cabo quan fendo garras d'onso. En a espelunga, nos trobemos con una cavidat chigant con dos dentradas y tres foraus grans en o teito que la iluminaban de tot. Tamién nos trobemos con buena cosa de moriciegos y una intensa ulor a guano, y arrecorrendo-la, caleba parar cuenta ta no estozolar-se, pos de cabo quan as rocas y os deslibels yeran granizos. O que más goyo me fació estió o rostro d'ilusión de Jerry, que yera a suya primera vegada en a espelunga. 

Vista a espelunga y con buena cansera en o cuerpo y más que más en as garras, marché ta l'hotel an que cené y dormié mientras más de diez horas. O cuerpo me lo yera demandando y diyas dimpués no perdonaría tanto abuso, como ya diré. En primeras, Caramoan me pareixió un puesto a metat camín entre Baler y Alaminos. Con cocoters y paisaches pacificos, pero no tan polius como en Baler.  Con isolas paradisiacas esparricadas en a costa, pero no tantas ni tan polidas como en Alaminos. No ye mal puesto ni muito menos, y si uno no conoixe a resta d'o país, ye un paradiso. Pero haber-se de foter quasi 20 horas de viache ta plegar-ie quan atras cosas iguals u millors son más cercanas, pos no compensa. Si antiparti has d'enguiliar de cabo quan a os survivors, pos encara menos. Note-se que a yo me pertocoron os d'a edición conchunta Dinamarca-Finlandia, pero en atros meses son os franceses, os israelís u os d'atros países. Ixo sí, fueras d'os survivors, garra turista en a redolada, cosa que difícilment se puet decir en istos paradisos. Y antimás, os pres son baratismos. A chent ye timideta y muitas vegadas pasotas, pero maha y honesta en cheneral: te permiten estar en silencio, cosa que muitas vegadas s'agradeixe! Talment aduye que o libel d'anglés en ista redolada no ye guaire bueno.
 

15.6.19

Enta Sabtang: un trango más



O primer que facié en plegar ta Batanes no estió visitar a isola principal de Batán, sino que ascape marché ta Ivana en un tricycle batanés, con tellau de cogón y más calidat que no os tricycles normals, adaptaus t'o turismo, y sin saber guaire bien si podría, a la fin pillé un barco a ixo d'as once coladas d'o maitín que marchaba ta Sabtang, a rebutir de mercancías -más que más biroya y materials de construcción- y con nomás dos pasachers. Dimpués de meya horeta, arrivé en Sabtang an que m'estié unatra meya hora mirando de logar una moto, sin suerte por muito que lo intenté, asinas que no me quedó atra con prener a un guida de tricycle ivatán aprestau t'o turismo que me costó 1500 pesos. O mesache se deciba Ismael y yera bien maho, argüelloso d'estar ivatán, me comentaba de contino as caracteristicas naturals y socials de Sabtang, bellas parolas d'a suya luenga y cómo yera cambiando a isola en as zagueras anyadas por o turismo. Y ixo que ixa isoleta perdida en o culo d'o diaple no tiene que seis lugarons y 1600 habitants en total, estando en distribución demografica parellana a las vals d'Echo y Ansó.
 
En Sabtang facié a mía primera nueit, en un puestet local apanyau dito Neyala's an que me tractoron prou bien, por nomás 300 pesos. Diyas dimpués, con Willy, torné ta Sabtang, pero ixa vegada pillemos o primer barco d'o maitín y tornemos pasau o meyodiya. I saliemos a las cinco d'a maitinada con a moto sin luces y sin casco dende Basco dica Ivana, toda una aventura d'a que saliemos bien paraus, y levemos a moto ta Sabtang, t'arrecorrer a isola a la nuestra bola sin companyia de garra guida. 

Malas pillar o tricycle, Ismael me levó ta Nakanmuan, un chicot barangay famoso porque as suyas casas siguen o modelo de construcción ivatana en piedra. A verdat ye que por o verde d'a isola y por istas construccions, caminar por as carreras y callizos d'os lugarons de Sabtang de cabo quan pareixeba como caminar por bell lugar pirinenco. Si no fuese por a mar de fundo, os tellaus de cogón y os rostros filipinos, quasi quasi.  Antis, paremos en unas formacions rocosas y clamors a piet de mar, y en un mirador que ufriba anvistas repolidas. Personalmente, diría que a metat ueste d'a isla pareix un Tenerife norte mientras que a metat este ufre paisaches más cantabricos. En qualsiquier caso, tot prou verde y humedo tot y que nos trobábanos en puenda ixeca. 

Dimpués continemos enta Subnanga. Ye curioso en que Sabtang a carretera ye bien presta y apanyada, con chicotz arbertz ornamentals y flors mientras varios kilometros antis de dentrar en cada lugarichón, o que le daba un toque bien poliu. Tamién, en totz os lugars pero más que más en istos de l'ueste, se podeban veyer colgando a o sol peixes de toda mena, que asinas s'ixucaban ta dimpués vender-los como delicatessen u mesmo como medecinas. Dimpués d'o turismo, a venda de peixes ixecaus ye a principal fuent d'ingresos d'istas isolas.  En Subnanga, o lugar más inaccesible, bi ha un vico a rebutir d'istos peixes colgants ixucaus a o sol. Seguntes me dició Ismael, por l'ambient coster y o chiquet puerto que teneba iste retirau vico, os locals de toda a isola lo conoixeban como chiquet Hong Kong, pero Willy y yo balticemos a iste lugarichón como "o culo d'o mundo", y nos faciemos una biera en a botiga sari-sari más cercana. Por o camín, Ismael prou que me convidó a visitar una capilleta de piedra tintada en l'interior con culors charras. Sin estar grant cosa, me facié una foto por quedar bien. Estoi que ista capilleta se trobaba en Nakanmuan, pero no soi seguro.

En tornar, aturemos en un mirador repoliu en a punta norte d'a isola, an que t'ufriban a posibilidat de fer una tirolina: bai que no les fa goyo aquí as tirolinas! A un costau d'o
mirador clamors y cillos a piet de mar y a carretera d'a isola sortiando-los, en un paisache que bien me fa alcoranza de Masca y Anaga en Tenerife. A l'atro costau, altos praus que seguntes o sol y a plevia son más verdes u más soros, con bella vaca y bella craba, estilo cantabrico. Y chusto debaixo, a placha de Morong, polida y famosa en as Batanes y mesmo en toda Filipinas en tener un arco de piedra que ufre buenas fotos, siempre que no te trobes turistas que se i fotan meya hora fendo-se-ne -cadagún. L'augua, ixo sí, bien picadeta: feba medrana de ficar-se-ie más de bells pocos metros.

Y disfrutando os paisaches d'a isola, en o camín de tornada pasemos por o lugar principal d'a isola an que te deixa o barco, poblacion. Cal decir que tot o mundo le conoix como poblacion, pero en reyalidat son d'os lugars que s'han achuntau: Malakdang y Sinakan. A muga d'istos lugars ye presicament una replaceta an que se troban a escuela, a ilesia, una casa tradicional, unas letras chigants ta fer-se a foto postureo y una famosa botiga honestidat -an que no bi ha dependients sino que confitan en a honestidat d'os clients. Malas plegar astí, continemos ent'o sur ta rematar de veyer a  isola. Cal decir que agora son fendo a carretera que fa circlo a toda Sabtang, y que asinas ya no será menester tanto trachín ta visitar-la, si bien por os suyos paisaches mereixe a pena fer-le unas cuantas vueltas.

A siguient etapa estió Savidug, un lugarichón no guaire luent d'a 'capital' an que Ismael apreiveitó a dixar bell trasto a una muller que en casa suya teneba un chardinet bien poliu y apanyau con muitos obchetos d'a cultura ivatana. Cata que ixa muller yera a mai d'un profesor d'artes en UST, companyer de treballo! Dimpués de fer-me un charrazo con ella y de disfrutar o suyo chardín, continemos o camín, aturando en a casa d'un mosen espanyol que i estió dica os 80, fendo-me bella foto en a suya balconada y fendo bella foto a o paisache y a bella carrera de casas de piedra. Quan facié ixe mesmo camín con Willy, diyas dimpués, nos trobemos con una gripia muerta en a carretera que feba cerina. Me'n he trobadas bellas quantas, tanto en Aragón como en Filipinas, pero ixa yera a más grant y acollonant de todas. Bien se vale que belún la heba muerta d'un astralaz en o cuello. 
  Aturemos en un mirador en un lumo alto d'a mar dito Chamantad-Tinyan Viewpoint, bien poliu pero pareixiu a ixos que se troban en Batán. Ismael, con duelo, me deciba que agora teneba camíns feitos por o paso contino de turistas, pero que feba 10 anyadas yera muito más salvache. Le feba más goyo antismás y se'n alcordaba de quan yera pastor de crabas con su pai por ixos mesmos pueyos. Agora s'heba reconvertiu, yera guida turistico de tricycle, tanto ell como a isola teneba muitos más diners pero atras cosas yeran cambiando y se notaba que le feba duelo.

Visto o mirador, marchemos t'a zaguera etapa d'a cursa: o vico de Chavayan, seguntes o
guida, patrimonio d'a humanidat por a Unesco, cosa que no he puesto confirmar. Chavayan ye unatro lugarón de carreras y casas de piedra, a os pietz d'un lumo verde y clamors, y con a mar por l'atro costau. Se diz que ye un d'os lugars que millor preserva a cultura ivatana, y en dentrar-ie, una colla de muller en una caseta de canya son teixendo os chambergos y os chapers tipicos ivatanes, feitos de yerba ixuta. As pelucas grants tan visteras me dicioron que yeran t'as mullers, pero s'han feito tan populars que agora totz los levan. Servidor prou que se metió tot y se fació pasar por un ivatán, u millor dito, por un turista de postureo. Cal decir que os trastes te calentaban ascape -diría que masiau-, atrayeban bell bicho y que curiosament yeran impermeables, porque mientras yera visitando o lugar pretó a espurniar y no me mullé.


Y dimpués de visto Chavayan, tornemos ta poblacion, anque Ismael me recomendó una carinderia ta chentar-almozar-cenar. A verdat, ye que yera a onica que i trobé, y astí que me preté roz con tocín en adobo filipino que me sentó a gloria. Istas cosetas gosan d'estar regaladas en a resta d'o país, pero no pas astí, que ya teneba un pre. Pero atra cosa no bi'n heba. A nueit yera calma, sin guaire cosa a fer, encara que me trobé a os ninos d'a escuela fendo dances ivatanes y ixo estió prou pincho. O diya que i estié con Willy, estiemos bell rato en una escavadera viella enronada en a placha que ufriba buenas fotos hipster-postureo. A botiga 'honestidat' yera ubierta 24 horas y teneban bells souvenir, pero no me feban goyo, asinas que no gasté guaire tiempo astí.

Alto u baixo como en a resta de Batanes, Sabtang ufre paisaches humedos, de cabo quan  parellanos a o norte de Tenerife, de cabo quan parellanos a Cantabria. Os lugars, chicotz y en piedra, pareixen propios d'o norte peninsular. Ista sensación se fa más grant encara si uno para cuenta d'a distribución demografica: 6 -en reyalidat 5- lugarons separaus pero no pas guaire, a pietz de montz verdes con vacas y crabas que en total suman 1600 personas. A chent ye callada y timida, pero no más rebordenca. Mientras me comentaba as formas de construcción tradicionals, Ismael me deciba que cada casa-familia ha d'aportar una persona cada anyada ta fer casas francas t'as nuevas familias, un total de quatre por verano. Una forma de treballo comunal que cumplen con honestidat y que fa entender bien a idiosincrasia ivatana: fan comunidat, no se pisan, cooperan y ixo les ha quitau treslau economico, de vez que fa que o forano no se pueda aproveitar d'ells.