29.3.20

Enta Hue y Phong Nha cave: imperio y naturaleza


Quatre diyas y meyo en Hoi An y arredols, y me quedé con a sensación de estar o tiempo chusto: más en hese sobrau, menos en hese mancau. Y o millor de tot, o mío cuerpo yera recuperau con as gambadetas, o buen orache y a tranquilidat, sin aburrir-me tampoco gracias a la Marqueta 11. Y a venient gara pertocaba en Hue, a ciudat imperial vietnamita, a quatre horas de Hoi An y que muita chent fa en o diya. Pero yo quereba dormir-ie bell par de nueitz astí ta veyer-la bien vista, y bien que'n facié!

Asinas, pillé o bus de Hoi An enta Hue a la 1 d'a maitinada, que o propio hostal de Hue me chestionó. Unatra vegada un sleeping bus vietnamita de dos pisos en o que vas chitau quieras u no. Yo no quereba, pos de diyas m'agana de veyer os paisaches por a finestra, pero facié la d'aquell: de cabo quan feba apanyos con l'almada y a muchila ta refirmar o tozuelo y poder veyer os paisaches, atras vegadas me meteba a veyer series en o móbil. Y ya con o lusco, arrivé en a famosa ciudat, que me pensaba que serían monumentos, bicos antigos y prou, mena Bruixas en Belchica, pero que resultó estar muito animada de nueitz en o suyo centro. Unatra vegada, as autoridatz vietnamitas heban trancau o trafico mientras a nueit en as quatre u cinco carreras más importants d'o centro y bi heban ficaus muitos restaurants, bars y mercaus nocturnos, tot ta tener de buen implaz a un turista consumidor que dimpués salise d'o país contento. Aproveité, facié una gambadeta observando o turisteyo y marché ta l'hostal, que ista vegada yera bien pero no pas tanto como l'anterior, centrico pero una mica fulero. Astí mesmo prenié a cursa de tot o diya visitando Hoi An en colla con guida mientras tot o diya.  

A l'atrol diya me'n puyé luego ta fer a cursa en bus y barco por as principals fitas. A mesacha guida yera muito maha encara que atra vegada a colla no yera motivant de tot. Tamién cal decir que yo iba canso y sin guaires ganas de charraputiar. Y con ixas, faciemos a nuestra primera paradeta y a más important de toda a visita: a ciudadela de Hue. Como introducción, cal decir que Hue estió a ciudat designada capital de Vietnam por a dinastía imperial Nguyen, que reinó dentre 1802 y 1945. Os zaguers reis de Vietnam, ya titeres d'o gubierno colonial francés, perteneixioron a ista dinastía, y os zaguers descendients que vivioron os tiempos imperials en ista capital feneixioron fa pocos anyos. Bi heba palacetz asabelos, tantos como reis, reinas y zonas t'as concubinas, tamién muitos chardins y mesmo bella biblioteca, teyatro y edificio t'a instrucción y estudio.

A ciudadela yera trestallada en tres zonas, seguntes podese i dentrar qualsiquiera, nomás
altos funcionarios u, a más secreta de todas, a purpura, que en tiempos no yera que t'o emperador, a suya familia y as suyas aimants, encara que agora ye visitable de raso.  A distribución d'as dentradas, con tres puertas y tres corridors, estando o central nomás t'o emperador, y a propia estructura y distribución d'os edificios, feba muita alcordanza d'os conchuntos monumentals imperials coreanos. A guida, una mesacha choveneta que charraba un anglés perfecto, nos explicó muitismas cosas, que no recuerdo de tot pero que se troban por o rete igualment. Yo me quedo con os espectaclos de luita entre olifant y tigre que organizaba o emperador cada ciertos anyos: l'olifant, grant, fermoso, fuerte pero tamién comprensivo, representaba a o emperador; o tigre, d'o que mai no te'n puetz fidar, representaba a os enemigos d'o emperador. Ta que ganase l'olifant, muitas vegadas tallaban as unglas u os catirons a o tigre... Ya podetz contar que no sería un espectaclo apto ta animalistas.

En rematar de veyer a ciudadela, que nos levó buena cosa d'o maitín y que me pareixió repolida, nos levoron t'un barco que nos deixaría en a pagoda de Thien Mu, feita mientras o
sieglo XVII y que ye atro d'os simbols de Hue. Unatro edificio relichioso, unatro de tantos... Pero iste, alto d'un pueyo y a o canto d'o río, con una torre graniza, ufriba muitos camins dentre arbres, belún d'ells sin quasi turistas, asinas que yera un puesto poliu ta fer una gambada, alto u baixo como o chardín bonatico en o Parque Grant de Zaragoza. Y d'astí nos levoron t'una casa antiga que estió construita por un alto funcionario mientras a puenda imperial, a os que se les deciba mandarins, y nos convidoron a un té mientras nos explicaban as caracteristicas socials d'ixa puenda. A casa perteneixió dica fa quatre diyas a os descendients d'iste "mandarín", y yera más humilde que o que en primeras uno puet pensar-se. Pero a yo me fació muito goyo, pos permitaba conoixer millor as formas de vida populars (si ye que un mandarín puet considerar-se "popular") d'o Vietnam de fa dos sieglos y que enduroron dica a guerra. A resta de companyers turistas no pareixeban pensar o mesmo.

A metat de cursa, nos levoron a chentar comida tipica vietnamita en un puestet decent. A comida yera sobrebuena! Y o café que me'n demande dimpués, encara millor! Y ixo que de siempres han dito, y con razón, que soi una mica rarico con o que mincho. D'a chenta, nos levoron
ent'o un espectaclo de Kung Fu que continan fendo os disciplos d'os disciplos d'os zaguers guardias imperials, que antimás desenrolloron a suya propia arte marcial. Qué queretz que tos ne diga... pantomima tot: bells chovens fendo aparatos y un d'ells crebando ladrillos con a man, cosa que no veyésenos en o Qué Apostamos u ixos programas d'os 90. Pero bueno, ta fer a dichestión feba honra. Ya feita a dichestión y con una miqueta de cansera alto, nos levoron t'o mausoleu de Minh Mang, emperador de prencipios d'o sieglo XIX. O conchunto monumental teneba esferents edificios con diversas funcions y muitos chardins repolius, tot seguindo una planificación confucionista, y se diz que o puesto exacto d'a fuesa d'iste hombre, que s'ha de trobar baixo un lumo a la fin d'o compleixo, nunca no s'ha rechirau, y as puertas d'a parti visible d'o lumo no se ubren que una vegada a l'anyada ta que i vaigan os suyos descendients y chent relevant.

De Minh Mang nos levoron t'una segunda fuesa imperial, a de Khai Dinh. Muito esferents a
todas as demás, aproveita un lumo y cal puyar escalerons dentre templetz y escalerons... tot feito d'una piedra blanquifosca que le da un toque gotico. Toda ixa piedra la trayoron de propio dende Francia! O que fació aumentar os impuestos a tot o país y que una grant parti d'o producto interior de Vietnam marchase ta ixa construcción mientras muitas anyadas. Concietos d'emperador... y por ixo mesmo, no be d'estar guaire popular mesmo a diya de hue. Murió en 1925 y se diz (y pareix seguntes as fotos) que yera homosexual, lo que yera un problema en a sociedat d'a puenda. No tenió que un fillo, que antiparti se sospeita que no yera suyo. Alto de tot, en o edificio principal, se troba a suya fuesa propiament dita, en una cambra graniza feita de mosaicos charros. Presidindo tot, una estatua suya posau, cubierta d'oro.

Visto iste monumento, que no dixa d'estar impresionant por o suyo estilo y por a historia d'o emperador, nos levoron a una botiga-fabrica d'inciensos, an que nos amostroron a o
turistamen cómo se'n fan y tamién miroron de vender-nos de contino baretas perfumadas y atros beliquetz tipicos ta turistas. Y d'astí, tot baldaus, nos levoron t'a zaguera visita d'a chornada: o mausoleu d'o emperador Tu Duc. Unatra vegada, una simbolochía confucionista y excesos, con edificios ta ell, a suya muller, os suyos descendients y aimants. Si bella cosa feba esferent iste mausoleu, ye que s'adaptaba muito millor a la naturaleza y o terren de pueyos en o que se posaba, sin crebar-lo tanto como feban os anteriors mausoleus. En sí, un poliu parque anque perder-se fendo gambadas. Me lo miré de buen implaz y con más intrés que no a resta de companyers, pero no por ixo yera menos escamallau que ells. 

Y d'astí, ya sí que sí, rematemos a cursa practicament en arrivar o lusco. En Hue centro, encara quité enerchías ta trescruzar o puent Truong Tien, disenyau por o famoso arquitecto Eiffel a la fin d'o sieglo XIX y que de nueitz yera iluminau con culors repolidas que cambiaban, y a o suyo atro costau se trobaba o mercau de Dong Ba, tipico mercau asiatico an que aproveité ta minchar-me un bahn mi (entropán vietnamita) y beber muito suco de canya de zucre. Curiosament, en Hue ya me costó más de trobar canya de zucre y fruita d'a pasión, y preixino que l'orache más fresco puet estar causa. Me facié as zagueras gambadas por a zona menos turistica y dimpués por a zona turistica en plegar ta l'hostal en MotoGrab, cené bien cenau y pensé as posibilidatz ta fer a l'atrol diya.

Ya levaba muitos diyas y notaba que o treballo en plegar ta Manila
me s'iba acumulando. Miré os vuelos posibles ta tornar a l'atrol diya dimpués de veyer Hue, pero as combinacions m'iban mal: pillar un vuelo de nueitz a l'atrol diya en Da Nang dica Ha Noi u Ho Chi Minh ta dimpués pillar unatro vuelo ta Manila en dos diyas. Os pres yeran bien, pero ixo yera perder muito tiempo, y ta ixo, me saliba muito millor fer a cursa ent'a espelunga de Phong Nha, a metat camín dentre Hue y Hanoi, y que apareixeba recomendada en muitas guidas, ta dimpués continar en bus dica Hanoi. Antiparti, ista espelunga se troba en meyo d'o Parque Nacional de Phong Nha-Kẻ Bàng y visitar a espelunga, chentar, veyer ixa redolada natural y aliviar aire fresco y puro, me saliba por o mesmo pre que matar o tiempo sin fer cosa en os aeropuertos de Da Nang y Hoi An. Antimás, a espelunga de Phong Nha yera a o canto d'a famosiza espelunga de Hang Son Doong, a más grant d'o mundo, una d'as fantasías mías, y que arrecorrer-la cuesta una semana y muitos muitos diners (por degracia ta servidor). 

Asinas que pillé a cursa a las seis d'o maitín, y previa aturadeta por un sanctuario cristiano
adedicau a la virchen María, con bella runia d'a puenda francesa y que me fació honra ta desayunar-me un bahn mi con café vietnamita, a la fin arrivemos en o lugar d'a espelunga, an que chentemos y dimpués pillemos un barco en o que arrecorriemos parti d'o río Song Con, dentre monts u mohons folludos repolius, mena Avatar, dica arrivar en a boca d'a espelunga Phong Nha. Astí aturemos una mica porque bi heba trafico de dentrada y salida de barcos, y en pocos minutez i dentremos en o barco y arrecorriemos un kilometros d'espelunga mientras meya horeta. En tornar-ie, a zaguera parti la faciemos a piet, con camins apretaus y iluminaus t'o turistamen. A espelunga en sí yera graniza y polida, cierto, pero sincerament, tampoco no yera esparpallant. Antiparti, haber-la de fer en barcas grant tot rodiau de turistas le saca muito encanto. En iste sentiu, yera muito pareixida a o río sozterráneo de Puerto Princesa en Palawan, y muito pior que grotas más intimas pero muito menos conoixidas, más disfrutables y más polidas, como o río sozterráneo de Siquijor o espelunga d'o Lobo en Samar. Pero bueno, ta pasar o diya no yera mal.

A cursa a la fin remató a ixo d'as quatre. Y o bus que m'heba pillau enta Hanoi saliba a las nueu. Asinas que me quedaban cinco horas muertas que no malfurrié: logué una bicicleta y
me metié a fer os camíns dentre os monts y mohons de selvas humedas y folludas d'o Parque Nacional de Phong Nha-Kẻ Bàng, de cabo quan con a companyia de bella vaca y sin trafico! Antiparti feba una mica de fresquet, con que a bicicleta mesmo se pillaba millor! Nomás me descansé una mica quan charré por telefono con Enrique, buen amigo d'o que ya he charrau en iste blog quan venió a visitar-me y nos arrecorriemos Camiguín. A ixo d'as ueito torné en o lugar y cené una pizza, y ye que en os lugars turisticos podrás minchar lo que t'agane por muito que sigan perdius en metat d'as montanyas. Y a las nueu a la fin pillé un sleeping bus enta Hanoi, que en teoría tardaba 11 horas encara que le'n costó nueu.

Pero aquí no remata a historieta d'ista dentrada d'o blog... mientras feba bicicleta, charraba
con Enrique y yera en o sleeping bus meyo dormindo meyo dispierto, una noticia me trestocó totz os plans. O volcán Taal, cercano a Manila y que visité malas plegar en Manila, heba pretau a eruptar y heban trancau os dos aeropuertos de Manila (NAIA y Clark) por as senisas. Y agora cómo i torno? Yo que ya yera una mica embaruquiau por o tot o treballo que me se yera amuntonando y agora isto... Ya me veyeba indo ta Cebú y dende astí pillando un barco d'un diya y meyo enta Manila. Y antiparti, dende Hanoi os onicos vuelos que bi ha ta Filipinas son ta ixos dos aeropuertos. Tot feba malas farchas.

En Hanoi, con una rabior que no heba sentiu en anyos (ixo sí que yera hivierno de verdat!), y dimpués de peliconiar-me con un taxista, pillé una MotoGrab enta l'aeropuerto sin saber
guaire bien qué fer. Sí, o taxista me tocó as narices quan yera morindo-me de fredor, niervudo en no saber qué fer y sin haber dormiu propiament en dos diyas. Ta forro de bota, a MotoGrab que pillé puncha, pero lo aconsiguiemos apanyar ascape en una botigueta que apanyaban punchazos. A la fin pensé que o millor yera marchar ta unatro aeropuerto con vuelos ta esferents puestos de Filipinas y asinas chugar con más alternativas mientras os aeropuertos manilenyos yeran trancaus. Y o resultau estió un vuelo barato ta Singapur, an que pasé dos diyas dica que podié pillar un vuelo dreito enta Manila a un pre razonable, pos chusto o diya que ubrioron de nuevas l'aeropuerto d'a capital filipina os pres d'os vuelos yeran arredol d'os 500 euros, y ta ixo, quasi que tornaba ta Espanya. En Singapur más que más me descansé en un hostal de capsula que yera muito bien y a muito buen pre t'os estandars d'a ciudat-estau, pero as pocas horas que i estié bien que disfruté todas as comodidatz d'a ciudat millor disenyada y pensada de todas en as que en soi estau.

O cabo de viache de Vietnam estió accidentau, pero l'anecdota siempre queda ta recontar a familia y amigos. Unatra vegada, o centro de Vietnam ye un puesto ideyal ta fer turismo, y Hue, en o mesmo estilo que My Son, ufre ixe turismo de cultura que muitos en reyalidat fan por postureu, pero que en o mío caso
m'intresa de verdat y muito, y en Filipinas ye de difícil trobar encara. Antiparti, a nueit no quedaba muerta, por o que se podeban aproveitar todas as horas, cosa en a que han pensau as autoridatz vietnamitas, y tamién as tailandesas. Si Da Nang yera o complemento perfect a Hoi An, agora Hue yera o complemento perfecto a o conchunto Da Nang - Hoi An. Y si continas una mica más ento norte y te lanzas a la naturaleza d'as espelungas y montanyas que bi ha a metat camín dentre Hue y Ha Noi, te sale a experiencia redonda. Encara que, sin querer estar fachendoso, Filipinas gana en naturaleza sin dubda, y tamién en o tracto t'o turista. De Vietnam tamién me queixo d'exceso de turismo, pero como dicié dimpués d'a mía primera experiencia en o norte, de seguras que si i vives y te sabes eslampar, trobarás maraviellas, como las trobé en o Mekong. Y tot isto se complementa con a millor gastronomía y o millor café que he tastaus! 

18.3.20

Enta Da Nang: pillando-le gusto a la moto vietnamita


O tercer diya en Hoi An me pillé una moto, a Marqueta 11. Be d'estar que no tenié prou risque vital en o Mekong, que me'n quedé con ganas de más. Asinas, dimpués de desayunar-me, en logué una en o mesmo hostal y astí que me lancé, a veyer Da Nang y os suyos arredols. En verdat, dentre que ya teneba una mica de costumbre a las suyas normas -u millor dito, a la suya ausencia de normas- y que en os arredols de Hoi An bi heba menos trafico y as carreteras yeran millors que en as partis más furas d'o Mekong, ista vegada tampoco no me fació tanta cerina ni lo pasé tant mal. 

A mía primera gara estió en as famosas Montanyas de Marbre, dentre Hoi An y Da Nang quasi plegando ta Da Nang. Por o camín me salió una muller muito amable que me dició que la seguise, que marchaba t'astí y asinas plegaría ascape sin cacegar-me. Qué amable ista chent asiatica! O caso ye que en arrivar-ie, a muller teneba una botiga de venta de beliquetz, y tot amable me dixó alparcar a moto en a dentrada d'a botiga, seguntes me deciba, tot franco. No me lo remataba de creyer, pero bueno, bella vegada m'he pasau de desconfitau, asinas que no caleba estar tancau. D'atra man, bi heba puesto de sobra por tot arreu.

Istas cinco montanyetas, que son feitas más que más de marbre, fan mohons grants rocosos en metat d'a plana en o sur de Da Nang, y son bien visteras. Una mena de Montserrat, pero no tant grant y budista-hinduista.  En as dos grants carreteras que la rodeyan bi ha asabelo de botigas de marbre, con estatuas chigants -más que más budistas- en as suyas fronteras. D'as cinco montanyetas que bi'n ha, no se puet visitar que una, pero graniza. Tanto que o que me pensaba que sería una visiteta d'una horeta, a la fin me'n levó más de tres: tres espelungas granizas en a montanya, asabelo de templos budistas y belún hinduista, puyadas y baixadas en un ambient relativament natural, y muitos tunels y grutas. A visita feba honra, pero no pas por os templos, que son más d'o mesmo y antiparti se notaban muito feitos a esprés t'o turista, sino más que más por as gambadas naturals, as grutas que se podeban pillar y a puyada ent'a tuca d'o pueyo, do podebas mirar-te tot o sur de Da Nang y a suya famosa y repolida placha. 

En salir, previo café y suco, marché a pillar a moto. Iba decidiu a mercar-le bella cosa a la buena muller que m'heba sinyalau o camín. Reyalment no quereba cosa, pero pillé una
figurina chicota ta quedar bien, de bells quatre centimetros. Pre? 30 euros (750.000 Dong). Y una mierda ta ells, ixa figura en Zaragoza ye por 5 euros (u menos). Esfendo que ta fer un turismo sostenible cal bosar o mesmo (u mesmo más) en Vietnam u Filipinas que en Espanya, pero ixo yera un escule en tot regle. Malas veyer o mío rostro, no tardoron ni dos segundos en decir 15 euros (400.000 Dong), pero ye que nian ixo. Continoron baixando pero yo yera decidiu a no dixar-les cosa. Marché bien carranyau con ells y como teneban más clients, lo que quereban ye que me'n ise. Muita amabilidat, que en primeras s'agradeix y se quiere recompensar, pero a la fin tot intrés y escular o que se puet. En verdat, os países que he visitau en o sudeste asiatico y que más m'han feito goyo dimpués de Filipinas son Vietnam y Singapur. Pero si bella cosa mala tien Vietnam, ye o tracto simpatico-esculador a o turista. En l'anterior viache ya lo comenté y en iste tamién tenié bella atra situación asinas.

Dita l'anecdota, marché ent'o centro de Da Nang, que as suyas principals fitas yeran o Cau Rong u Puent d'o Dragón, ubierto en 2013, tien una estatua chigant d'un dragón en a suya
meyana y ixo l'ha convertiu en reclamo turistico. Iste puent, que tampoco no ufre garra cosa especial más, ye un buen eixemplo d'o desenrollo economico d'o país mientras as zagueras dos decadas: progreso, millora lochistica y tamién una función turistica. No guaire luent bi heba un atro puent famoso, o Cau Song Han, que no diz cosa de diyas pero que de nueitz iluminan de trazas repolidas, tamién enfocando-lo ent'o turismo. Aproveité y chenté un bahn mi con suco de canya de zucre y me facié una gambada por o centro d'a ciudat ta dimpués marchar con a moto ent'a Son Tra Mountain, tamién conoixida como Montanya d'o Mono, l'atral gara.

Ista montanya ye presidida por unatra pagoda dita Linh Ung, muito grant y repolida en alto, con una estatua chigant blanca que preside toda a badía de Da Nang y con un orache fresco
que mesmo feba aganar una chaqueteta. Con tot y con ixo, ista pagoda la visité por visitar, fer-me as fotos postureu y prou. Tot producto turistico basau en a relichión. O puesto natural sí que yera poliu: a carretera d'aproximación bordiando a kilometrica placha de Da Nang ya mereixeba a pena y dimpués as puyadas y selvas folludas y humedas, con poco trafico, daban o contrapunto perfecto. Dimpués de veyer-me a pagoda, marché por totz os camins y carreteras d'a montanya ubiertas a o trafico de motos, que yeran poquetas ta preservar a suya naturaleza y privar a masificación turistica. Y mesmo me se cruzó bell mono. Antis, en a pagoda, bi heba una replaceta do iban os monos y muitos turistas se feban fotos con ells dando-les bella cosa de minchar, cosa que yera viedada en os cartels pero que totz feban baixo a pasividat d'os guardias. Mientras yera fendo-le fotos a un mono choven, que prou que no alimenté, un macaco viello me se lanzó y lo habié de toriar. Me se miraba con un rostro agresivo y me chilaba dende o posiento do s'heba ficau, y yo con os punyos y o piet prestos t'o que pasase. A la fin o bicho hopó, pero estié o centro d'atención de totz os turistas d'arredol, que no'n yeran pocos, y mientras bells minutos dixoron d'acercar-se a os bichos. A os guardias tot les bufaba a pocha.

Feita a cursa por a Montanya d'o Mono, torné ta Da Nang an que cené en o suyo paseu
maritimo y me facié una gambada aproveitando ta mirar-me os suyos puents iluminaus de nueitz. Se notaba tamién que heban feito una ciudat borinera! A parti costera yera clavada a Benidorm, encara que yéranos en puenda baixa y no yera en tot o suyo esplendor. A historica Hoi An troba o suyo contrapunto perfecto en a moderna y divertida Da Nang, sin dubda, y tot chabiscau d'atras atraccions a veyer por a redolada, como My Son, Marbre Mountain u Monkey Mountain. Sí, ixa parti central de Vietnam ye un buen puesto ta fer turismo (que no ta viachar). Dimpués de cenar marché t'o mío hostal en Hoi An an que plegué de meyanueitz, con o culo plano de tanta moto mientras tot o diya.

A l'atrol diya me'n puyé luego ta veyer as dos cosetas que m'heba dixau por falta de tiempo:
o Hai Van Pass y o Golden Bridge. Pasau Da Nang, bi ha un puerto de montanya muito recomendau por as suyas anvistas y que no se puede fer que en furgoneta u moto. Asinas, si a Monkey Montain no yera puesto t'o turismo, o Hai Van Pass yera tot o contrario, pos os turistas gosan d'ir en cursas organizadas en furgoneta u bus, u bien por a suya cuenta en moto, como yera o mío caso. Autos, cambions y buses regulars pillan o tunel, más rapedo y prou que mica poliu. Asinas que una vegada me desayuné, me lancé a l'aventura y atra vegada por a mesma carretera unatra "amable muller" miró de levar-me ent'a Montanya de Marbre (?), y dimpués de tener que decir-le que no varias vegadas dende a scooter en marcha, a la fin esnavesé Da Nang y arrivé en o Hai Van Pass.

A verdat ye que o puerto yera un placer de fer en a moto u mesmo en bici, bien fresco y con paisaches esparpallants, con costa y selva, con polidas marradas y curvetas rapedas y
con muitos puestetz ta parar y fer as diez, u fer-se un buen café vietnamita, como servidor fació. Alto de tot, bi heba un mirador con runias d'esferents puendas, destacando bell par de fortetz militars emplegaus mientras a guerra de Vietnam. Agora, os turistas i feban coda ta fotiar-se-ie. De cabo quan mientras o camín, chiquetas garas con anvistas repolidas ta fer-se fotos postureu. No habría de decir-lo, pero servidor aproveitó as d'os vegadas que lo trescruzó -ir y tornar- ta fer un curso intensivo de MotoGP en scooter, pos o trafico lo permitiba, y asinas me la gocé mesmo más. Dentre unas cosas y atras, en Vietnam yera aprendendo a conducir una scooter en totz os posibles escenarios.

En trescruzar o puerto, as guidas no ufriban cosa, pero en o GoogleMaps trobé un lago dito Lang Co, alimentau en una chicota parti por una canal marina. No cal saber interpretar os mapas ni estar guaire agudo ta pensar que ixe puesto heba d'ufrir buenas cosas y como se
podeba bordiar en moto mientras bells 45 minutos por un camín que pareixeba no tener trafico, no dubdé en lanzar-me. Salié d'o turismo postureta y bullicioso ent'un ambient muito más puro y relaixau, pero repoliu. Aproveité y me facié un café mientras rodiaba o lago y veyeba cómo a chent local treballaba en a pesca u atras cosas. Me chocoron unas mangueras bien grants apuntando ent'alto, como quan baltizan avions, pero que en veras yeran refrescando un cambión de focins con os bichos dentro. Bienestar animal. Feito o lago torné atra vegada por o puerto de Hai Van y marché ent'a zaguera gara d'o diya: o Golden Bridge. Pillaba luent, pero quasi de camín de tornada ent'a Hoi An y d'atra man a carretera se ficaba en a montanya, por o que os paisaches no feban burro falso y l'orache yera fresquet. Pero en arrivar-ie, me trobé con que o famoso Golden Bridge ye una atracción más d'un parque tematico que a suya dentrada cuesta 30€ (750.000 Dong). Ya podría estar poliu, pero 30€ por veyer nomás un puent -pos no quereba fer garra cosa más en ixe resort-, pos no yera a mía prioridat. Asinas que d'astí torné ta Hoi An sin veyer o puent.

En Hoi An, me facié una gambada noctura, quasi de despedida, y aproveité que yera luna plena y en consequencia se celebraba o festival de lamparas de cartón chitadas en o río. Lo cierto ye que o diya d'antis ya me trobé o mesmo, asinas que deduzco que o propio turismo ha feito que una cosa que se feba una vegada por mes y probablement naixida tamién ta incentivar o propio turismo, agora se fa totz os diyas. Cosas d'a masificación turistica. O caso ye que aproveité a mía gambada por Hoi An dentre puestos de beliquetz que son os mesmos que te puetz trobar en Vigan u en Barcelona pero con o nombre de Hoi An, cené por astí y gasté a zaguera dentrada d'o cupo que'n heba pillau feba dos diyas en o templo de Hainan, no porque querese veyer-lo en verdat, sino por gastar a dentrada. Como yera polidet, teneba posientos y feba buen orache, astí me posé y chatié una mica con amigos y familia en Zaragoza.

A l'atrol diya, encara gasté as mías zagueras horas visitando as plachas de Hoi An, ditas An Bang y Bai Bien Cura Dai, repolidas y con muitos resorts y hotels, pero que no m'aganaban. Antiparti tampoco no yeran guaire animadas en estar l'orache una mica fresco a primera hora de maitín. Con tot y con ixo me desayuné por astí y dimpués marché t'o centro d'a ciudat, an que me facié as zagueras gambadas por un puesto con carreras piatonals, con rudio aceptable y sin fumos. Hoi An y os suyos arredols m'heban conveciu, tanto que pensaba estar-me-ie dos diyas y a la fin me'n i estié más de quatre. Da Nang, grant ciudat con una polida placha y ambient más borinero, yera o complemento perfecto. Y si a ixo l'adhibimos puestos naturals por a redolada (Monkey Mountain, Hai Van Pass y en menor mida Marbre Mountain), fitos monumentals como My Son, montanya, plachas y galachos, o resultau ye un puesto ideyal ta fer turismo. O contra? O exceso de turismo. Y prou que no ye un puesto ta viachers. Pero cada cosa tiene os suyos puestos!
  

6.3.20

Enta Hoi An y My Son: recomendable postureo turistico


Remataus Ho Chi Minh City y o delta d'o Mekong, a mía intención yera continar a mía cursa por Camboya. Pero quan veyé a Sara y Alejandro por cabo d'anyo, m'ufrioron unatra alternativa que heban feito ells chusto ixos diyas: Hoi An y os suyos arredols. Ya heba leito de Hoi An, y tamién Da Nang, My Son y Hue, encara que no me los heba aprestaus. Ciudatz y puestos en o centro de Vietnam con muitos monumentos y muito bien disenyadas t'o turismo, pero lo más important de tot, con un orache más fresquet. Por contra, en Camboya l'orache meteba calor, y con a cansera de Saigon y o Mekong, con o esdevenidero augurando semanas y semanas de calor en Manila dende febrers, pos a la fin me decidié por ista parti central de Vietnam.


Arrivé de maitinadas, pos pillé de bote y voleyo un vuelo barato de nueitz dende Ho Chi
Minh dica Da Nang, an que se troba l'aeropuerto más cercano. Y de nueitz, pillé una MotoGrab que me levó enta l'hostal. L'hostal se deciba Melody Boutique Villa. No goso de mencionar os puestos hostelers y quan lo foi, ye porque reyalment mereixen a pena. Iste puesto ye estau o millor puesto en relación calidat-pre en o que soi estau en a mía vida. A l'atrol diya, me'n puyé tardi: amenistaba descansar y muito. Y dimpués de charrar con l'ama de l'hostal, que yera muito maha, que m'explicó tot o que se podeba fer en Hoi An y arredols, pero que tamién se veyeba una mica trista. Me desayuné y marché t'o centro de Hoi An en bicicleta dende l'hostal.

O centro de Hoi An ye repoliu. Edificios historicos y callizos d'a puenda colonial, un brazal d'o río Thu Bohn en metat fendo de centro, con un chiquet entivo en a coda, y a os dos
costaus cafeterías y restaurants sobrebuenos. Tamién bi heba un puent pincho an que os foranos feban coda y mesmo se fostiaban ta fer-se fotos, más que más de nueitz. Tot muito bien iluminau y quasi piational -as motos y as bicis podeban dentrar en muitos puestos, y sincerament isto ye una error. Ixamenaus por a ciudat muitos monumentos y casas antigas a visitar, y tamién muitas botigas de traches a mida, una d'as principals industrias d'a ciudat, asinas como galerías d'arte con toque hipster. De cabo quan meteban un filo mosical de fundo con mosica clasica y tamién bi heba bell par de mercaus más tradicionals pero que encara asinas se notaban alzaus t'o turismo. Os sucos de fruita d'a pasión y o sobrebuen café vietnamita no mancaban, pero os banh mi (entropans vietnamitas) yeran más difícils de trobar.

En plegar en a ciudat, te puetz mercar un ticket ta veyer cinco d'as atraccions que ufre o centro historico d'a ciudat. Y me lo pillé, no tanto por veyer as atraccions en sí, sino por
tener cosas a fer mientras feba gambadas a l'azar en un ambient tant bueno ta fer-ne. Con o ticket en a man, y mientras caminaba, arrivé en o puent chaponés, un edificio-puentfeito en o sieglo XVIII sobre una canal que marca a muga d'o centro d'a ciudat historica y que feba honra ta conectar os vicos chinenco y chaponés. Se podeba trescruzar de gufanya, pero teneba una casa-museu a la que dentré con o ticket de cinco atraccions. Tamién me veyé, por veyer-la y porque as opcions que'n quedaban yeran parellanas, a pagoda de Quan Cong, con una frontera de culor rosa charra muito polida. A l'atrol diya de maitins veyé a frontera d'o templo de Ba Mu, l'onico que se conserva d'iste templo pero que ye repolida, y más quan han feito un acullient chardín con fuents en a suya dentrada. Dimpués, marché ent'a casa de Tan Ky, d'o sieglo XVIII y propiedat d'os descendients d'un mercader cabaludo. No yera guaire grant pos no se podeba que visitar a planta baixa, pero te fan una chicota guida do t'explican o as cosas principals d'a casa y d'a sociedat d'a puenda en Hoi An. Y dimpués, o templo de Minh Huong, an que un viello yera mirando-se as noticias en o suyo móbil... con una lupa! (sí, o templo tamién yera poliu y teneba tres estatuas doradas curiosas, pero más d'o mesmo...). 
 O segundo diya me pillé una cursa organizada a la 1 d'o meyodiya ent'o famoso compleixo monumental hindú de My Son. Muitas vegadas considerau un chicot Angkor (o macroconchunto de templos hindúes de Camboya an que se rodó Tomb Raider). My Son estió feito dentre os sieglos IV y XIV por os cham mientras o reino de Champa, que controlaba alavez a más grant parti de Vietnam. Hue s'estima que encara en quedan 400.000, belunos continan seguido a relichión hindú mientras que atros d'ells dimpués s'islamizoron, más que más en Camboya. Os templos yeran relacionaus con as dinastías y reis Champa, yeran adedicaus a o dios Shiva y muitos son en restauración. A suya tecnica de construcción, en a que os ladrillos s'achuntan de tot sin garra masa ni bisque y enduran muito más que no os ladrillos d'agora, ye encara una incognita, y tamién cal decir que o conchunto monumental sufrió muito a guerra, pos l'aria yera zona d'operacions d'o Viet Cong y os norteamericanos la bombardioron. De feito, tamién se pueden mirar os grants foraus que has bombas han feito chunto a os edificios. Y lo millor de tot, yera entre montanyas verdes y frescas. O conchunto de My Son se ficaba en un vallón de chungla folluda, o que lo feba encara más poliu.

A cursa ta My Son la facié en un combinau turistico, pos m'aganaba una mica de casposerío
y más que más quereba un guida local m'explicase bien os monumentos. Antimás, My Son yera una mica a mía consolación de monumentos antigos en no marchar a la fin ta Angkor. O guida estió mahismo y mientras o trachecto en bus de bell par d'horetas no aturemos de charrar: yera d'a redolada, s'adedicaba a fer esferents cursas ta no aburrir-se de fer siempre a mesma y me dició que o turismo en ixa redolada prencipió a petar en 1996, pocas anyadas dimpués de que ell naixese. Ixo ha cambiau toda a rechión y tot o país mientras as zagueras 25 anyadas. Tamién me dició que su pai heba muerto en un accident de trafico y que a muller que levaba l'hostal an que m'hospedaba, maha pero trista y con un bibirón, heba perdiu a o suyo mariu a zaguera anyada por culpa d'atro accident de trafico con a moto. Toda la chent local con a que he charrau en iste segundo viache ta Vietnam ha perdiu a bell familiar u amigo en bell accident de moto... y dimpués de salir vivo tras conducir-ne una en o delta d'o Mekong y arredols, lo entiendo.

En My Son, o guida mahismo nos explicó o puesto mientras meya hora, y dimpués
tenébanos un espectaclo de danza tradicional cham mientras atra meya hora. Yo le demandé si me podeba quedar por os templos mientras ells veyeban a danza, que yo veniba a o que veniba. Y l'atro encantau de que le demandase ixo, mesmo m'explicó una mica más a fundo bells aspectos d'a ventena d'edificios que bi'n heba. A verdat ye que os viaches en colla de turistas son buenos si te'n pertocan mahos, malos si te'n pertocan con ninos malcriaus y ixautos si te'n pertocan chent callada que va a la suya bola en a suya colleta y no charran anglés. Ista vegada yera o zaguer caso. Pero bueno, yo me quedé meya horeta más veyendo os templos y antiparti solenco de raso, perdendo-me por os antigos callizos y templos hindús en metat d'un vallón de chungla humeda. Ixa meya horeta estió repolida!

Tornemos ya cansos, fendo a metat en un barco por o río  Thu Bohn mientras o lusco y nos dixó a totz en o centro de Hanoi, an que torné a aproveitar a nueit cenando en un buen
puesto, veyendo as luces que heban meso por totz os costaus y tamién as lamparas de cartón que a chent chitaba en o río demandando deseyos. Tamién me facié bella gambada por os mercaus nocturnos que heban aprestau. Y ye que, os chestors d'o turismo en Vietnam, sabedors de que o turista no quiere trobar-se ciudatz muertas de nueitz, tamién han empentau actividatz nocturas, estando os mercaus a más clara. Tot sin garra auto por astí, ni fumos, ni fuixina. A millor traza de recargar enerchías ta un nuevo cuatrimestre en Manila! Os arredols d'a zona turistica tamién pareixeban beneficiaus por o turismo, con buenos puestos de restauración y servicios, más calmos y tamién con más vida local y tradicional, veyendo mesmo karaokes u chent chugando a pinpon y billar, cosas muito comuns en o Sudeste Asiatico.

Hoi An ye o correlato vietnamita de Malacca en Malaisia u mesmo de Vigan en Filipinas: ciudat colonial, repolida, atractiva t'o turismo -especialment ixe turismo asiatico que quiere veyer una ciudat monumental y antiga europea sin marchar tan luent-, muito bien ta fer una visita culta y relaixada, an que pasar bells diyas descansando-te, disfrutando de buens servicios y más que más d'un buen orache. Antimás, teneba cosas bien intresants ta fer arredol, como My Son, y tamién Da Nang y mesmo Hue, que comentaré más entabant. Hoi An ye una buena ciudat turistica, pero si yes un viachero intrepido, no ye o tuyo puesto. Yo, que voy alternando, me facié bien contento de plegar ta Hoi An dimpués d'o mochilerismo en o delta d'o Mekong.
 

23.2.20

Post 400 d'Estricalla: reflexions suicidas


Estricalla plega a o suyo post 400. Prencipié iste blog un diya de veranos de 2006 en rematar o curso de Primer Ran que facié en l'Asoziazión Cultural Nogará-Religada con un d'os millors mayestros que he teniu, Dabi Lahiguera. Estió un prochecto ta continar emplegando y amillorando o mío aragonés, y que dimpués fació honra como complemento a o curso de segundo que facié con Fernando Sánchez. En primeras, naixió como un blog de noticias a o que le fue ficando opinions. Una ferramienta ta pulir o mío aragonés de vegada que ufrir recursos escritos en una luenga que en tiene pocos y alavez encara en teneba menos. Yeran tiempos de muita ilusión en o movimiento de l'aragonés y diría que en cheneral en os movimientos socials zaragozanos. 

Lo pillé con ganas y asinas enduré dica 2009, quan lo dixé mientras quasi quatre anyadas. Perén lo teneba en ment y en 2013 lo torné a pillar, pero nomás mientras una anyada. Y ye que ta par d'alavez yera ficau en a mía tesi doctoral y yera adedicando más tiempo a o prochecto chirmán profesional y academico que parcialment tamién foi en aragonés:  http://estricalla.hypotheses.org. Rematada la tesi y decidindo hopar de Zaragoza, d'Aragón y d'Espanya, alavez sí que yera o momento perfecto ta tornar con Estricalla, an que mientras as zagueras tres anyadas he refleixau as mías experiencias de viaches y pensamientos, plegando a ista dentrada 400.

Asinas, d'una traza natural si fa u no fa, Estricalla s'ha convertiu en o mío diario personal, un espacio web que a suya función no ye aconseguir lectors u visitas, sino refleixar as mías memorias, os míos pensamientos y, a la finitiva, a mía evolución vital. Un diario, ni más ni menos. Un diario do bella cosa no la escribo esplicitament en estar privada, obviament, pero que encara asinas i fico entre linias. Y quan releigo as dentradas y veigo istos contenius amagaus, ascape m'alcuerdo d'ixos secretos que teneba en ment, que aspero dengún no sepa descifrar. Y si por casualidat belún ye masiau agudo y puet, pos feremos la d'aquell: tamién fa parti d'o chuego.

De cabo quan me da por mirar-me dentradas pasadas y muitas vegadas me se sale a risalleta d'o que escribiba u feba. Muitas cosas no las tornaría a fer igual agora mesmo y beluna mesmo ye ridicla, encara que ixas mesmas decisions son las que m'han levau enta iste momento present, o millor momento d'a mía vida. Asinas que no me puedo arrepetir de cosa.

Estricalla ye un diario personal que he decidiu escribir en aragonés. En zagueras he teniu bella dubda sobre si cambiar de luenga enta l'anglés, pero a inercia, a trachectoria y o respeto a o que he feito con rasmia y delera mientras muitas anyadas me lo viedan. Fa tiempos que me dixé de considerar luitador y activista de l'aragonés. Pero sí que vivo en aragonés quan puedo. Con bell amigo charro en aragonés por videogritada u en whatsapp, emplego l'aragonés en bells mensaches en retes socials, en bell correu electronico, y más que más, en iste blog. Y prou que por intreses intelectuals, no dixo d'estudiar-lo y rechirar en investigacions. Pero no luito por l'aragonés.

Y aproveitaré ista dentrada 400 ta explicar os motivos por os que decidié dixar de luitar por l'aragonés: he dixau de creyer en o voluntariau, a luita d'as luengas no ye prioritaria y l'ambient en o mundo de l'aragonés ye dolent.

Primer de tot, he dixau de creyer en o voluntariau. Me pareix una d'as mayors enganyufas d'o sistema productivo. Tot treballo cal remunerar-lo, cal pagar-lo. Dimpués que cadagún faiga o que quiera con os rendimientos d'o suyo treballo. Pero o treballo sin recompensa material ye una puerta ubierta a la explotación. De feito, ni sisquiera habría de decir-se voluntariau, sino treballo voluntario, que muitas vegadas mesmo ixublidamos a suya dimensión laboral. D'atra man, o propio treballo voluntario creba y elimina treballo profesional, de chent que s'ha preparau mientras muito tiempo ta fer ixe treballo y que por un regular lo fa muito millor. No ye a mía intención prencipiar un manifiesto contra o voluntariau, pero nomás diré que os bombers forestals saben muito bien d'o que fablo. Con isto no quiero criticar a faina d'os voluntarios. Yo mesmo en soi estau muitas anyadas y encara que no lo tornaría a fer, no m'arrepiento ta cosa. Tienen tot o mío respeto y en bell caso, tamién a mía admiración.

Segundo, a luita por as luengas minoritarias no ye prioritaria. Vivindo en Manila he de veyer totz os diyas situacions duras de desigualdat y pobreza. Si creyese en o voluntariau y querese fer-ne, eslechiría ista luita muito antis que a de l'aragonés. En Zaragoza y Aragón istas situacions no son tan comuns ni tan extremas, y talment ixo faiga que pensemos en atras custions, pero aquí a cosa cambia. Quan foi turismo por Filipinas, siempre me trobo con occidentals muito preocupaus por a ecolochía y custions meyoambientals, pensando-se que son salvando o mundo por decir-le a un nino que no pille una estrela de mar u mesmo pillando una cría arguellada de gato d'a carrera, alimentando-la y levando-la t'o veterinario más cercano (que gosa d'estar prou luent y caro). Hemos de tener una prioridatz y razonar-las, y no veigo as luengas minoritarias (ni salvar a las estrelas de mar) as prioridatz más importants.

Tercero, l'ambient en o mundo de l'aragonés ye dolent. En cheneral, en as sociedatz occidentals veigo muito ego por parti de totz y muitas pocas ganas de satisfer o ego d'os demás. Ye más, se considera negativo socialment tener ego. Quan marcho por Asia una d'as primeras cosas que me chocó ye a cantidat de celebracions familiars, laborals y locals:  uno siempre ye protagonista de beluna de ellas (por motivos varios) y tamién bi acude a la resta celebrando y felicitando a atras personas. Perén bi ha ego, pos ye natural en a supervivencia humana, pero no se calla, totz se felicitan y se celebran y reconoixen os logros d'a resta d'una traza humilde y honesta, igual que te los reconoixen a tu. En Occident tener ego ye mal visto, pero totz queremos estar afalagaus y reconoixius de vez que cuesta reconoixer os logros d'a resta. Os resultaus: chobinismo y invidias. Y en o caso de l'aragonés, tot isto rebute.

A tot isto cal adhibir que naixié d'o puesto entibocau. Zaragoza y a suya sociedat no son buenas t'a chent como yo. Y matizo que astí tiengo os millors amigos y a millor familia que se puet tener y que me lo paso de bitibomba quan i voi de veranos, pero nunca no he cuallau y no ye un secreto t'os que me conoixen. En he hopau y en pocas semanas m'he trobau muito más a gusto en a que dicen que ye a ciudat con pior calidat de vida d'o mundo que en Zaragoza en más de 20 anyos. Y quan paso más de quatro semanas astí ya lo noto. Antiparti d'ambients dolents, Zaragoza no ye un buen puesto ta qui tienga inquietutz y ambicions, ganas d'experimentar, prebar y fer cosas nuevas. Charrando-lo con prous zaragozanos que agora son vivindo en atros puestos, veigo que o pensamiento no ye nomás de yo. 

Pero si he d'eslechir en qué luenga escribir iste diario, por respeto a la trachectoria y por dar recursos a una luenga minoritaria sin que ixo siga un treballo extra, ixa ye y será l'aragonés. Y ye que siga do siga, viviré en aragonés en a mida d'as mías radidas posibilidatz encara que no luite por ell. Y, dentro d'os míos intreses intelectuals, no dixaré d'estudiar-lo y investigar-lo.

16.2.20

Ent'o delta d'o Mekong: una provincia de galachos


Si quan marché ta Hanoi complementé ixa ciudat con o tipico viache en barco por a badía de Halong, ista vegada quereba complementar Ho Chi Minh City con bells diyas por o delta d'o Mekong. Pero por a mía cuenta, no prenendo garra combinau turistico, sino indo t'os puestos en moto logada. Estié dubdando, porque en Ho Chi Minh feba tanta calorina y o sol pretaba tanto, que no sabeba yo si enduraría guaire en o Mekong, pero a la fin quité enerchías ta fer-ie lo menos un diya, lo menos ta poder decir que i soi estau. Bueno, pos ixe par de diyas a la fin en estioron tres, y bien que en quité treslau: feba calor sí, pero si sabebas meter-te en un puesto con aire acondicionau dentre as doce y as tres, y si te'n puyabas a las seis d'o maitín, podebas quitar treslau bien d'a resta d'o diya, y asinas facié.

Asinas que o diya dos de chinero de maitins pillé o bus dende Ho Chi Minh City dica Vinh Long, an que me pillé un hostalet a buen pre y de calidat decent, y an que tamién me
logoron a moto, tamién a buen pre pero no pas de buena calidat. Facié la d'aquell y me conformé con a mía companyera de viache con a que mientras tres diyas feríanos quasi 300 kilometros por carreteras y camins vietnamitas salindo vivos: a Marqueta 10. Plegué a la hora de chentar en Vinh Long, y dimpués de descansar-me una mica, encara facié una ruteta de cinco horetas por a propia isla de Vinh Long dica arrivar en Tra Vihn, unatra isla grant, y dimpués tornar por a isola de An Binh, salindo de diyas y tornado de nueitz. Por o camín, a mía primera aturada estió a pagoda de Van Thanh Mieu, que visité en tasament cinco minutos pos ya no veniba a veyer edificios relichiosos, sino más naturaleza. Continé bordiando un d'os brazals d'o río Mekong dito Chien, y por o camín veyé unas construcción curiosas, como grans envasadors invertius feitos de ladrillo, y que resultaba yeran furnos ta fer ladrillos, un d'os principals motors economicos d'a redolada.

O puesto teneba canals y ríos a boticiegas, beluns indicaus en o mapa y atros no pas. Y bi heba carreteras más chenerals y tamién pistas engudronadas y de tierra a boticiegas. Ta
pasar d'isola en isola bi heba dos trazas: con puents quan bi'n heba, u con barcos qu'iban y tornaban fendo o servicio publico a pre barato. Yo iba alternando una mica de tot, y siempre recordaré o puent Cau Co Chien, granizo y que puya altizo con una costera empinadiza. Yo tiengo muito vertigo y lo pasé muito mal: d'un costau, o río muitos metros abaixo; de l'atro costau, cambions u buses a os que poco les importaba a tuya vida. As anvistas yeran repolidas, con tot o río debaixo y kilometros cuadraus de selvas y cocoters a os dos costaus, pero no lo podié disfrutar. Tamién cal decir que dentro d'a diversidat relichiosa, percibié una mayor presencia de cristianismo que en a resta d'o país, con ilesias y estatuas con chent rezando a ormino, y tamién con muitas lucetas nadalencas. De cabo quan mesmo pareixeba Filipinas! No diría que o delta d'o Mekong fuese una maravilla pero me lo yera gozando asabelo. En cierta mida, me feba alcordanza a os galachos de chuslibol a lo granizo y en asiatico.

Y tanto me lo gocé ixe primer diya, que me se fació nueit preta y no heba cenau.
Fambrudo, a la fin trobé en un lugarichón dito Long Thoi, un puestet an que meteba que feban bahn mi (entropán vietnamita). No charraban anglés ni yo vietnamita pero a la fin nos entendiemos y les ne demandé. Por desgracia no'n teneban, pero ascapen miroron de trobar bell pan y me lo facioron. Pobrichons, no les quereba fer tanto estorbo. O caso ye que yeran totz emocionaus de que bell forano pasase por astí y encara me quedé bell rato con ells, encara que solo dos chovens meyo chapurriaban anglés. Con ixo, y con o traductor de google, pos establimos comunicación. Quereban que m'i quedase más y que me fese o entropán con ells, pero en verdat yera una mica esturdiu y baldau de vez, asinas que me sincusé y hopé bells cientos de metros dillá ta fer-me o entropán solenco en metat d'a nueit en una plana an que solo bi heba una casa.

Pos bien, en poquismo tiempo
sale una muller choven d'a casa convidando-me a que i dentrase y no cenase solenco difueras. Mecagüensos! M'encanta que a chent aquí siga tan acullidera, pero de cabo quan quiero estar-me solenco! Bueno, no quereba pareixer borde y bi dentré y cené con ella. A a casa yera muito bien cudiada, no yera pobre y no teneba mica a envidiar a una casa media de bell lugar d'Aragón. A mesacha yera choven y charraba buen anglés, pero quan me dició a suya edat no me lo creyeba: 17 anyadas y solenca en a casa. No los aparentaba, teneba una madurez esparpallant. Ella teneba muitas ganas de charrar. Con cortesía le demandé que a qué fin yera solenca, y me dició que su mai yera muerta feba seis anyadas d'un accident de trafico, su pai la heba albandonada, y os suyos chirmans y a suya tía, encara que de cabo quan la visitaban, teneban a suya vida. Asinas que astí yera, dende as once anyadas solenca en casa, encara que me deciba que nomás yera solenca de nueitz, que de diyas marchaba ta escuela, que teneba una buena colla d'amigos y que de nueitz veyeba series u chatiaba con o iPhone zaguer modelo. En o porche d'a casa heba aprestau un chiquet restaurant do tanto ella como a suya tía treballaban de cabo quan. Yera muito honesta y teneba ambicions: en rematar a escuela quereba montar-se bell negocio en una ciudat grant, relacionau con o turismo, y fer diners. A conversación m'impresionó y muito, y contina impresionando-me mientras escribo istas linias: si con bella cosa en concreto m'he de quedar d'iste viache ta Vietnam, ye con ixa conversación. Con tot y con ixo, tamién me trobé una mica incomodo: un forano en casa d'una nina vietnamita de nueitz, a saber qué se podría pensar belún que pasase por astí.

Dimpués de cenar con a mesacha, y remugando a convesación, torné ta l'hostal, habendo de
pillar un barco nocturno ta trescruzar un río. Y cayé en o leito esquinazau pero contento: me yera fendo goyo ista segunda parti d'o viache. Tanto, que no dubdé en demandar una segunda nueit. Y en ixe segundo diya, a las seis d'o maitino, prencipié por un d'os principals reclamos d'a redolada, o mercau de Cai Be. Un mercau d'un lugar asiatico, sin más, con os suyos alimentos y os suyos trastes, pero an que me trobé una cosa que no me preixinaba: granotas y zapos a los que espelletaban vivos y que mesmo sin pelello, con os musclos como si fuesen pechugas de pollo, encara continaban vivos y blincando. Tamién veyé cómo atros, encara con piel y vivos, los escapezaban y sin capeza continaban blincando. Un autentico espectaclo grotesco de granotas y zapos zombis no apto t'amants d'os animals. En a mía venient vida no quiero estar granota vietnamita.

Dimpués de fer una gambada por o mercau, bordié o río Mekong propiament dito dica plegar en My Tho, ciudat grant do chenté con aire acondicionau y pasé as tres horas de
calor furo. Por o camín, veyé cómo un hombre yera tendendo una mena de longaniza chunto con ropas, y pillé un barco ta visitar a isoleta de Thoi Son, que me facié con a Marqueta 10 de cabo a rabo. Astí en un ambient rural, veyé cómo unatro hombre yera entrenando gallos de pelea. A verdat ye que todas as isolas ufriban paisaches alto u baixo parellanos, pero a más rural y salvache que me trobé estió ista. Me fació goyo tot o delta d'o Mekong, pero ista isola encara más. Unatra vegada, me fació muita alcordanza a os galachos de Chuslibol. Dimpués, arrivau en My Tho, tras chentar visité a pagoda de Vinh Trang, que pareix feita a esprés t'o turismo, que tien bellas estatuas budistas chigants ta fer-se a tipica foto y prou.

Dimpués de veyer a pagoda ixa y con menos calor, continé o mío camín y trescrucé o
Mekong en barco dica arrivar en a isola de Phu Dong, poco visitada pero que estoi que ye a millor ta veyer a desembocadura. Unatra vegada camins que pareixeban os de Chuslibol, ambient rural, poco trafico y fuixina aguantable. Qué a gusto me trobaba alparciando y fendo ixos caminetz montau en a Marqueta 10! Cerca d'a desembocadura d'o Mekong, as runias d'un antigo fuerte d'o sieglo XIX, con dos canyonetz, yeran o complemento perfecto. Tamién yera curioso de veyer os molinetz que teneban ta drenar l'augua y ganar tierra, encara que mientras me los miraba y feba fotos a belunos, un hombre salió tot carranyau d'una caseta. Pos bueno, me'n fue y que le peten. Con tot y con ixo, cal decir que a chent vietnamita, sin estar a filipina, por un regular ye prou agradable si sales d'os puestos turisticos, y que o par de malas experiencias que tenié en iste viache (ista, y dimpués unatra con un taxi en Hanoi), no desmereixen o conchunto d'o que me trobé.

A l'atrol diya, como o check-out yera a las 12 y yera prencipiando ixas chornadas a las 6, encara me vagó d'ir ta Can Tho, a principal ciudat d'o delta d'o Mekong, y veyer as quatro cosetas turisticas que ufriba. Una ciudat grant vietnamita que ascape se veyeba acullidera y
habitable, do pasé o maitín y veyé o paseu fluvial, con barcos turisticos y una plaza grant adedicada a Ho Chi Minh con muitas banderas comunistas; o Ho Xang Thoi, un lago con una canal, una replaceta y puestos pitos ta chentar u fer-se un café en os arredols; un puesto dito Cau Lac Bo Huu Tri, que veyé en bella guida pero que no yera que una mena d'edificio d'una asociación civica (qué feba yo astí?) y a la fin, o My Khanh Tourist Village, que en primeras no me convenceba porque yera pareixeba una turistada pero que a la fin estió una grata sorpresa: una mena de parque tematico con bellas atraccions inspirau en a cultura tradicional d'a redolada y que o suyo destinatario no yera o turista occidental, sino o local vietnamita. Asinas, veyebas familias, parellas y particlars vietnamitas pasando o suyo tiempo libre astí, y podebas apreciar muito millor as trazas de ocio local. Una mesacaha que me fació una foto mesmo veniba de propio dende Ho Chi Minh. Tamién bi heba collas d'amigos competindo y fendo una mena de chincana: y yo de espectador dreito d'humor amariella!

En rematar isto, torné con a moto ta Vinh Long, do ascape marché t'a gara de bus que me
levaría ta Ho Chi Minh. En l'hostal m'aduyoron asabelo con isto! O bus yera o famoso sleeping bus vietnamita, que tien una disposición de posientos chitaus a modo de chiquetz leitos, en dos pisos, con o que hebas d'ir chitau sí u sí, no podebas ir posau. Primera vegada que'n pillaba un, curioso. Arrivé en Ho Chi Minh en dos horas coladas y d'astí quereba marchar ta Hoian, en o centro d'o país, en un bus que tarda bellas 30 horas... Yera estricallau, asinas que lo pensé millor, miré o pre d'os vuelos y yeran baratismos! Mesmo más baratos que o bus! Sin dubdar-lo, en pillé un y gracias a una MotoGrab que me levó ta l'aeropuerto, ixa mesma nueit podié pillar l'avión y dormir en un hostalet que pillé de buenas a primeras por o rete.

Muitas cosas he dito, beluna d'ixas que impactan no te se ixublidan en a vida, como a conversación con a mesacha de Long Thoi. Resumiré decindo que o delta d'o Mekong, sin estar imprescinble, ye curioso y recomendable: bellas canals y bells galachos ixamenaus por toda una provincia chigant con asabelo de carreteras, pistas, callizos, puents y barcos, y con una cultura local autentica que te dixa embabiecau mientras fas gambadas u conduces. Ye recomendable, sí, siempre que lo faigas por a tuya cuenta logando-te una moto, estudiando-te-lo una mica antis por o rete pero deixando siempre marguin a ir fendo lo que te pete, y nunca no pillando un combinau turistico. Ixo sí, pillar-se una moto en Vietnam ye un esporte de alto risque, y en concreto conducir en moto por as carreteras entre Can Tho y Vinh Long, y entre Vinh Long y My Tho ye a cosa más arrisgada que he feito en a mía vida. Afirmo, sin dubda, que fer ixo ye o más cercano a la muerte que he feito dica agora. Os accidents de trafico con a primera causa de mortaldat en o país, y no me se fa mica raro. Conducir una moto en Vietnam ye o mayor disprecio a la vida.

8.2.20

Enta Ho Chi Minh (ii): estomacando a ciudat, pos por rematar-la


Ya en 2020 me'n puyé luego y me desayuné en o callizo de prostitutas an que yera o mío hostal. Bi heba un localet an que feban sucos y bahn mi (entropans vientamitas) sobrebuenos! Y d'astí, con un café vietnamita en man y con a calor ya prencipiando a pretar, marché t'o Palacio Presidencial, monumento que no podié veyer o diya d'antis en fer tardi pero que ye d'os principals d'a ciudat. En dentrar en o recinto, bi ha bells chardins y parques polius an que te saludan bells avions y tanques d'a guerra contra os norteamericanos y os franceses, chunto con bella cafetería estilosa con polidas terrazas. En bell meyo, o palacio en sí, reconstruito y restaurau varias vegadas dimpués d'a guerra, pos estió un d'os objetivos d'o Viet Cong. O Palacio no me pareixió esparpallant, pero as suyas exposicions y explicacions me refrescoron o que heba aprendiu d'a historia y d'a guerra de Vietnam.

O sur d'o país yera estau controlau por un gubierno independient acusau de marioneta d'os intreses occidentals y que o suyo mainate yera un hombre que no debió fer as cosas de tot bien, dito Dinh Diem (ya me sincusaretz que no meta os acentos vientamitas en quasi garra puesto). O norte d'o país yera controlau por o gubierno comunista de Ho Chi Minh. Pero en o sur tamién bi heba firmes resistencias comunistas arrocladas en o que se conoix como Viet Cong. A la fin os norteamericanos se cansoron de perder tanto en a guerra y dixoron a Dinh Diem con o culo a l'aire, que estió asasinau en 1963, y a la fin dimpués de bella movideta, en 1975 s'achuntaron o norte y o sur d'o país baixo o rechimen comunista que endura a diya de hue. En unatro edificio bi heba una chiqueta exposición sobre ista puenda d'a historia de Saigon, y una d'as seccions más intresants ye a d'o budista Thích Quang Duc que se cremó a lo bonzo en un cruce d'a ciudat. O video d'a inmolación ye esparpallant.

Dimpués d'estar-me-ie un buen rato, y de capuzar-me en a historia vietnamita, marché por
as carreras y callizos de Ho Chi Minh City dentre motos, estrés y fuixina, y arrivé en a famosa Ilesia Rosa de Saigon u d'o Sagrau Corazón de Chesús, feita mientras a puenda francesa. Unatra ilesia más, encara que ista pareixeba que la heba tintada bell disenyador de Hello Kitty, pero poco más. Y tras isto, dimpués de fer-me un suco de parchita u fruita d'a pasión, pillé una MotoGrab enta una d'as pagodas más famosas d'a ciudat: Ngoc Hoang. Atra vegada más d'o mesmo, asinas que la veyé por decir que soi estau astí, facié bella foto y hopé en MotoGrab t'o centro comercial d'a Bitexco Financial Tower, an que podié chentar con aire condicionau y cagar en condicions. Reviscolau y de tardis con menos calor, me facié una gambada por o río Song Sai Gon y una canal que se trobaba por a redolada dita rach Ben Nghe, con un puent poliu dito Cau Mong. Astí estié dica que me se fació de nueitz y torné ta l'hostal y o suyo moviu bico, do cené unatro suco de fruita d'a pasión y sobrebuena comida vietnamita en os guariches d'a carrera.

A l'atrol diya, ya m'adediqué a veyer os principals monumentos sinyalaus difueras d'o centro d'a ciudat, que yeran más que más relichiosos: as pagodas de Giac Lam, Giac Vien y Phuoc An Hoi Quan, o templo de Cao Dai y a ilesia de San Francisco Chavier. Si gosatz de leyer-me, sabretz me fa goyo d'ufrir detalles d'os puestos y tintar as mías sensacions y apreciacions. Aquí dreitament los enumero, no m'agana d'escribir-ne más, y sincerament creigo que ye a millor traza d'explicar a cansera que teneba alavez y que me me da tanto edificio y monumento relichioso, siga budista, taoista, confucionista, cristiano, hindú u musulmán. Mesmos patrons y mesmas cosas a veyer. As primeras vegadas impresionan, pero
plega un inte en que quasi totz cansan. Si he de sinyalar bella cosa, ye que me trucó o ficacio veyer a cristo, os apostols y os santos rodiaus de letras chinencas en a ilesia de San Francisco Chavier, an que tamién s'honraban en un monumento a os misioners cristianos que miroron d'evanchelizar ixas tierras con mala fortuna.

En a pagoda de Giam Lam, tamién me chocó o zaguer edificio d'o compleixo, quasi amagau, an que s'alzaban en repalmars caixas y potes con as seninas de personas incineradas. Tamién un viello postau con un tocho chunto a una campana grant y que yera a onica persona que se trobaba dentro d'un d'os edificios. Cada cierto tiempo, bells segundos, yo diría que seguntes le petaba, trucaba a campana con o tocho y o suyo soniu se sentiba por tot o compleixo. Se fotió asinas toda a a hora que i estié. Curioso, y más quan en o puesto no bi heba garra forano y no lo feban a modo de reclamo turistico. Pero lo millor d'o maitín estió a visita a o mercau de Binh Tay, en o bico chinenco de Ho Chi Minh, mica esferent a os que se pueden trobar en tot o sureste asiatico, incluindo Filipinas, pero que me permitió fer-me buenos sucos, curiosiar y capuzar-me un ambient social repoliu entre tanto monumento relichioso xauto.

Dimpués d'a ruta de templos y de veyer o bico chinenco con o suyo mercau, marché ta
l'hostal a recuperar-me una mica. A fuixina, o trafico y o estrés de Saigon me yeran matando, y ixo que vivo en Manila. Iste segundo diya quasi no yera andando, me moveba en MotoGrab, pero nian con ixas. Y ta mala fortuna, con tanto puyar y baixar de moto, me s'escrifalló o pantalón por a forqueta. Pero como en Asia, igual que bi ha muitos contratiempos, a la fin siempre trobas a solución, chusto me trobé a o canto de l'hostal un mesachet con una maquina de coser en metat d'a carrera presto a apanyar prendas y accesorios de qualsiquiera que pasaba por astí. Mientras m'apanyaba a faina, me dentró una mica de vergüenya: a verdat ye que ixos pantalons ya yeran puercos, ya...

Descansau, marché t'o zaguer reclamo que m'heba estudiau en as guidas de Ho Chi Minh u Saigón -cadagún que le meta o nombre que quiera: Anh Sao Bridge u Starlight Bridge, un
puent coloriu con luces de nueitz que feba entrefilar que teneba polius parques y paseus arredols. Pillaba luent d'o centro d'a ciudat y ixo me se feba raro, pero bueno, pillé una MotoGrab y astí que marché. Y sin querer-lo, me planté en un d'os bicos ricos d'a ciudat: trafico controlau, zonas piatonals, modernos edificios en veire, chent estilosa, terracetas, chent quedando ta patinar, restaurants caros con todas as comidas d'o mundo, chent correndo u fendo bici, cans bien cudiaus estando pasiaus por os suyos amos... Y en metat de tot, un bonico galacho con parques arredol y presidiu por ixa pasarela-puent piatonal de luces repolidas, que yeran mirando de fer reclamo turistico. Un mundo más parellano a l'occidental, que contrasta muito con l'atra reyalidat, más pobre, más estresant y más tradicional. En reyalidat en Vietnam istas esferencias no se notan tanto, u a lo menos no son tan escorazonaderas como en Manila.

A l'atrol diya marché de Ho Chi Minh, con pocas intencions de tornar-ie. No ye mala ciudat de tot, y como ya comenté, ta marchar de viache gamberro con amigos ye muito buena ciudat. Pero no ye ciudat ta vivir, ni ta ir de viacher, ni sisquiera ta ir de turismo. A qué fin? Pos porque bi'n ha millors, precipiando por a propia Hanoi. Ho Chi Minh ye estrés, trafico y fuixina, y ni a sobrebuena gastronomía aconsigue contrarrestar istas partis negativas. En tres diyas m'heba cansau de Ho Chi Minh, y mesmo se nota a mía cansera d'a ciudat en o mío estilo d'escritura ta istas linias. Mesmo igual te contachias d'ista cansera en leyar-las. Bien se vale que a l'atrol diya marcharía t'o Delta d'o Mekong!