4.1.14

¿Creyar u adautar?


No soi editor, ni cantán, ni compositor, ni critico literario, ni tampoco no me considero escritor. Por tot isto, o que digo agora cal que siga preso con puntetas... prou que si se quiere prener. 

En l'aragonés esiste no poca literatura de creyación, tanto en estándar como en bariedaz dialeutals. Tampoco no son escasos os estudios que ban salindo y a produzión mosical tampoco no ye mala t'o numero de fablans d'ista luenga, con collas tradizionals y collas de mosica moderna.

Con tot y con isto, a o menos en a custión editorial, una cosa ye o produzir y atra cosa bien esferén o consumir, y por desgrazia, poco d'o que se fa en aragonés reyalmén se consume. Dito con atras parolas, d'os libros que se fan en aragonés, nomás os dizionarios (Andolz, Martínez Ruiz), bel estudio (Gramatica d'a Luenga Aragonesa), bel metodo d'amostranza u bella nobeleta muito concreta (A lueca) son reyalmén leitas y consideradas. A resta pasa con muita más pena que no gloria, a penar de prometederas presentazions muito bambosas. Manimenos se contina publicando con iste estilo: o resultau d'isto son falsas de editorials y asoziazions culturals plenas de libros que muitas begadas en no bender-se te regalan, y pasan a estar en o zaguer forau d'o repalmar de casa nuestra.

A publicazión d'a más gran parti d'os libros (estudios, nobeletas, poesía, asinas-asinas) responde, ta yo, a iste esquema d'efizienzia (seguntes o que esplanicaba en o zaguer post):

Esfuerzo economico: fer cualsiquier edizión suposa un esfuerzo economico gran. No soi meso en o mundo editorial, asinas que no puedo charrar con propiedat, pero una edizión d'as más chicotas que se pueden fer ya suposa pasar d'os 1000 euros d'inbersión (si m'entiboco, agradeixco que me corrichan). Ye berdat, que muito d'o que se publica en aragonés se fa con sobenzions. 

Esfuerzo personal: qui escribe una obra literaria lo fa por placer, asinas que reyalmén yo no baluraría a faina d'escribir como un esfuerzo. Talmén en o tema d'os estudeos sí, pero a grandaria y a calidat d'istos puet-estar muito esferén, asinas que o numero de oras ye muito bariable. Pero una cosa que prenzipie a estar seriosa no baxa d'as 100 oras. 

Treslau esterno: nobeletas y estudios de l'aragonés (fueras de casos puntuals como os zitaus), poco impauto tienen en chen no aragonesofablán dillá d'o regalet puntual que cal fer a bel simpatizán. Yo, fueras de eszeuzions, lo situaría en muito baxo. 

Treslau interno: ya siento dezir que dentro d'a comunidat neofablán esiste o costumbre de no leyer guaire o que fa a resta... Nomás as obras literarias en bariedaz dialeutals tienen relatiba azeutazión entre as chens d'as localidaz an que se charra ixa bariedat, que por un regular gosan d'estar amigos u conoixius d'o autor u autora d'a obra. Asinas que lo situaría en baxo. A chen neofablán, y a chen natiba chobena, leye antis obras autuals y mediaticas en español, u mesmo en atras luengas.

Si poco leyemos d'o que se fa en aragonés, dillá d'obras en bariedaz natibas y bella atra eszeuzión, y sí que leyemos atras obras en español más mediaticas como Harry Potter, O siñor d'os aniellos, O codigo Da Vinci u 50 güembras de Grey, ¿por qué no apostamos por as traduzions d'istas obras ta l'aragonés? A mía propuesta ye prezisamén ista: compachinar a creyazión con a traduzión, fendo más chicot o peso d'a primera y de begada estando muito más seleutos en publicar, y trigando bellas obras de referenzia mediatica ta pasar a l'aragonés.

Boi a mirar d'adautar o esquema d'efizienzia ta ista mida: 

Esfuerzo ecomonico: iste ye un tema que o suyo analís ye embolicau. A priori, ye bien parellano: imprentar y maquetar. Pero cal parar cuenta: cal bosar un porzentache a l'autor orichinal d'a obra, y ixo fa que o esquimen por numero bendiu siga muito más chicot. Prezisamén cuan s'ha traduziu en aragonés, s'ha feito con obras de más de 100 añadas que, por tanto, ya no presentan problemas de dreitos d'autor. Sin d'embargo, no diría que reyalmén o esfuerzo economico estase más gran, porque soi seguro de que una bersión en aragonés d'una obra contemporania en bendería muito más que no una obra de creyazión en aragonés, que, como he dito, gosan de quedar alzando polbo en bella cambra fosca de asoziazión cultural u editorial.

Esfuerzo personal: ye más gran que no o de creyar, profés. Pende d'a obra, pero situaría que una traduzión dezén suposa una ora por cada 400 parolas. Por atro costau, os libros ''de moda'' gosan d'estar grans.

Treslau esterno: as adautazions de custions d'a bida autual ta l'aragonés suszitan muita curiosidat, ufren bisión d'a luenga esbiellada, y prou que benden más. En aragonés, isto se puet comprebar con O prinzipet u con Alizia en o país d'as marabiellas, y ixo sin estar libros de güe. Yo situaría o treslau esterno en alto.

Treslau interno: fueras de chen nabita, espezialmén biella, soi conbenziu que ista mena de obras tendría muita más azeutazión dentro d'a comunidat aragonesfablán, una comunidat que no eslampa a 50 güembras de grey u, fa bels años, a O codigo Da Vinci. A la fin, si queremos que isto tire entabán, se trata de bibir en aragonés, no de bibir ta l'aragonés perén. Yo tamién situaría o treslau interno en alto.

Istas reflesions se son feitas en atras luengas, como l'ozitano gascón, en o que por exemplo se son publicando os libros de Harry Potter:


O dito tamién se puet aplicar t'a mosica. Un exemplo d'ista ideya ye a d'os chirmans kiwis Ruia y Ranea, que son bersionando todas as cantas de Bob Marley t'a luenga Maorí, conbertindo-se en una referenzia cultural en Nueba Zelanda. Istas bersions mesmo son plegando dillá: 



Más embolicau resulta o tema d'os doblaches de peliculas y series, pero cal remerar que tamién s'i ha treballau en l'aragonés, y que tenemos a pelicula de Maldaus borches (Inglourious basterds) soztitolada a la nuestra luenga. 

Ta rematar, tos dixo con una bersión en aragonés que Carlos L.V. fazió d'o Gagnam Style:

En resumen, estoi que en o tema editorial abría de compachinar-se a faina de creyazión con a de traduzión d'obras mediaticas internazionals. Ista zaguera tiene más impauto esterno (chen no aragonesofablán) y muitas begadas tamién interno (chen aragonesofablán), y de begada, ficar-la con más fuerza fería que dentro d'a creyazión, se trigase millor os contenius a publicar (que, por desgrazia, cal).  En o tema mosical tampoco no sería mal apostar por compachinar creyazions con bersions, seguntes o exemplo dau por atras luegas.  

Por zierto, ista añada prometo bella bersionzeta con millor calidat de soniu de bella canta conoxida!

27.12.13

Propuestas metodolochicas de treballo por l'aragonés (ta qui las quiera)

Una d'as cosas que beigo que han amillorau en o tema de l'aragonés ye a demanda d'autibidaz en ista luenga. Dende peñas dica zentros d'amostranza reglada (colechios, institutos...), muitas son as entidaz que no treballan por l'aragonés pero que son intresadas bien en fer cursos que en fer seminarios u chornadas ta conoxer una miquitineta qué ye isto de l'aragonés.

D'atra man, a chen presta ta ufrir istos serbizios ye poca. En o mío caso personal (le puedo aportar a l'aragonés entre 5 y 10 oras semanals boluntarias, pendendo d'a semana), he de discriminar o que fer y o que no. 

Tamién beigo como de cabo cuan muitas d'as autibidaz que paramos por l'aragonés esichen masiau treballo y o suyo treslau ye chicot.

Por ixo, personalmén tiengo un chiquet esquema d'efizienzia que aplico a todas as autibidaz que me planteyo u que me planteyan, y que comparto aquí ta qui le pueda fer onra. Se trata d'un esquema con cuatro bariables, dos anteriors a l'autibidat u input, que se corresponden con o esfuerzo que l'autibidat desiche, y atras dos posteriors a l'autibidat u output, que se corresponden con o treslau final. As primeras son cuantitatibas -u miro de fer-las cuantitatibas-, mientras que as segundas son cualitatibas -penden más d'os intreses y d'as impresions personals. A suya aplicazión suposa nomás zinco minutez, y a suya fin ye a de discriminar o que fa onra fer y o que no.


Bariables anteriors, in-put u d'esfuerzo

1. Esfuerzo economico: os diners que suposa fer l'autibidat. Cuantificable en euros.

2. Esfuerzo personal: o treballo que esiche l'autibidat. Cuantificable en oras de treballo. Por un regular, goso de considerar que un boluntario por l'aragonés aporta bellas 5 oras semanals de treballo de meya (encara que prou que bi ha boluntarios que en aportan muitas más, y atros que no pueden aportar-ne tantas).

Bariables posteriors, out-put u treslau

3. Treslau interno: treslau t'a comunidat aragonesofablán.

4. Treslau esterno: treslau cara ta difueras, cara t'a chen no aragonesofablán. 


Estoi que istes senzillo esquema ye aplicable a tot o que se fa por l'aragonés (mantener un local d'asoziazión, publicar libros, fer cursos, seminarios, comunicaus de prensa, retulazions, mosica en aragonés, programas informaticos...). A continazión lo aplico a bellas autibidaz que se'n fan (todas ellas con resultau final d'efizienzia positibo, no me boi a meter en as que ta yo tienen resultau negatibo ta que denguno no se trobe feriu). Istos exemplos los meto en azulo. 

Autibidat 1: Curso d'aragonés

Esfuerzo economico: 0 €. Antimás, ta bellas asoziazions os cursos suposan diners con os que pagar locals u poder continar treballando más por l'aragonés. 
Esfuerzo personal: 1 boluntario (tres oras a la semana de clase, y o tiempo d'o desplazamiento y de parar a clase). 
Treslau interno: alto. Permite que nueba chen pase a fer parti d'o mobimiento de sozializazión de l'aragonés. Ye o prinzipal beiclo de renobazión y continazión d'o treballo.
Treslau esterno: alto. Os cursos tienen zierto impauto -son relatibamén conoxius sozialmén-, y más que más, ufren a posibilidat d'aprender aragonés a la chen que no lo conoxe. 

Autibidat 2: Mosica en aragonés

Esfuerzo economico: pos no lo sé... pero estoi que a chen que canta en aragonés no troba un barrache economico en o feito de cantar en aragonés. A toz els les fa goyo a mosica, y en caso de no esistir l'aragonés, continarían tañendo y cantando en atra luenga.
Esfuerzo personal: idem.
Treslau interno: muito alto. A produzión mosical ye conoxida y azeutada por buena parti d'a comunidat aragonesofablán (cosa muito embolicada con os problemas internos que bi ha, que en atras custions, como a editorial, han suposau a creyazión de micromercaus dentro de l'aragonés).
Treslau esterno: muito alto. Ye una traza bueniza y dinamica de fer plegar l'aragonés a chen que no lo ha ascuitau mai. As collas gosan d'estar conoxidas mesmo por chen no aragonesofablán y no implicada, y faborezen que ista chen faiga s'i amane. 

Autibidat 3: Programas informaticos en aragonés

Esfuerzo economico: no lo sé... pero estoi que no'n será guaire, probablemén cosa cuan o software ye libre y cuan os programas que se fan serbir se pueden acoseguir tamién de baldes. Sisquiá no m'entiboque beyendo-lo asinas... ;-)
Esfuerzo personal: estoi que una traduzión lebará o suyo tiempo. Tampoco no lo sé, pero por suposar, suposemos 50 oras. Ye dezir, 10 semanas d'un boluntario (u zinco semanas de dos boluntarios, asinas-asinas). Dimpués, o mantenimiento con as autualizazions que'n salen, suposará tamién bel tiempo, pero estoi que s'aprobeita a base anterior y no ye tanto treballo. 
Treslau interno: muito alto. Fa buena onra poder continar bibindo en aragonés en uno d'os ambitos en os que os chobens nos mobemos mientras más oras: a informatica. Sin duda, o futuro de l'aragonés pasa por l'adautazión a os nuebos tiempos.
Treslau esterno: muito alto. A esistenzia de bels programas muitos populars como skype u firefox, ye estau un fito que ha plegau a muita chen no aragonesofablán. Ye más, diría que bi ha más no aragonesofablans que fan serbir istas bersions en aragonés, que no propios aragonesofablans. 


Ista mena de esquemas de efizienzia en autuar y pillar dezisions, suposan uno d'os temas más recurrens d'os que treballamos en filosofía d'as zienzias sozials. Prou que o que he meso ta l'aragonés ye bien simple y jauto, pero si se quiere una aplicazión rapeda y direuta, no s'han de fer más grans. 

Con tot y con ixo, si a belún le fan goyo istas cosas, le recomiendo o libro Evidence-Based Policy: A Practical Guide To Doing It Better (2012; Oxford University Press), de Nancy Cartwright y Jeremy Hardie. Muito criticau entre os espezialistas en a materia por desucau, ye manimenos, dende a mía ambiesta, una buena aprosimazión a o tema t'a chen que no'n tienga conoximientos prebios.

22.12.13

Una chiqueta propuesta de cómo treballar por l'aragonés

Si prenzipio dezindo que o mobimiento d'esfensa de l'aragonés -tanto de normalizazión como de normativizazión- ye masiau esparricau, por no dezir esboldregau, no soi dezindo garra nobedat. Con tot y con ixo quiero presentar un chiquet analís d'a situazión y una propuesta de nueba traza de treballar por l'aragonés.

Analís

En un primer momento, toz somos personas, indibiduos, que por uns u atros motibos dezidimos treballar por l'aragonés, en cuasi toz os casos de traza altruista. Asinas, ye bien claro de do partimos (a nuestra indibidualidat) y cuála ye a meta, a esfensa d'una luenga en periglo, l'aragonés. Os que femos parti d'o mobimiento d'esfensa de l'aragonés, somos pues un conchunto de personas con una fin común (esquema 1).


Ascape, as personas nos arroclamos en collas ta fazilitar y fer a más fuerte a nuestra faina indibidual por l'aragonés grazias a o treballo de conchunta con atras personas con os mesmos intreses. Asinas, aparixen dende a normalizazión d'a luenga asoziazions culturals y coleutibos parellanos, y dende a normatibizazión, esferens propuestas a la ora de pillar una luenga común que permita a espresión en aragonés en toz os ambitos d'a bida (esquema 2). S'ha de parar cuenta que muitas begadas bi ha correspondenzias entre entidaz que miran por a sozializazión d'a luenga y entidaz que miran por a suya normatibizazión.


O problema surte cuan as estruturas intermeyas entre a nuestra faina indibidual y l'ochetibo final, l'aragonés, se tricolotian entre sí. Istos problemas troban causas esferens (chobinismos y egozentrismos de bels indibiduos, manca de comunicazión, cambios chenerazionals mal chestionaus, intreses economicos, intreses politicos...), que estoi que tú conoxerás tan bien como yo, asinas que no cal fer analís más fundo d'istas causas aquí. Ye allora cuan ixos indibiduos pasan a luitar por os coleutibos a os que perteneixen (ya sigan normalizaders u normatibizaders), entran en barallas, y no paran cuenta y mesmo desprezian a faina d'a resta (y l'aragonés no ye como ta ixos luxos). O que en prenzipiar eba d'estar una aduya ta canalizar a nuestra faina indibidual por l'aragonés, a la fin se conbierte en un barrache ta l'aragonés (esquema 3).


 A soluzión que se proposa allora ye mirar de fer mobimientos de conchunta que arroclen a toz istos mobimientos intermeyos -y allora tamién a toz os indibiduos- que luitan por l'aragonés (esquema 4), pero ista soluzión pocas begadas ye estada satisfatoria.
 


Proposa de treballo

Os supramobimientos que han mirau d'arroclar a todas istas estruturas intermeyas entre o treballo indibidual y l'aragonés (asoziazions culturals, entidaz normatibizaderas, asinas-asinas), son estaus muitos: plataformas, coordinaderas... En he feito parte de beluns, y a esperienzia perén ye estada a mesma: muitas personas d'as que i pintan no tienen intrés en partizipar-ie, les puede más o suyo ego que no una buena boluntat, u direutamén quieren figurar muito a penar de que no treballan cosa y fer parti d'ista mena de plataformas les dixaría en ebidenzia. En cualsiquier caso, istas supraentidaz rematan conbertindo-se poco menos que en nuebas asoziazions, en nuebas entidaz intermeyas, o que les quita a razón d'estar. L'onico mobimiento esitoso d'ista mena ye estau Chuntos por l'aragonés.

Asinas, a soluzión que proposo ye tornar a o esprito inizial: ye dezir, a treballar dende a indibidualidat, a mirar de eliminar nombres d'estruturas intermeyas, y mesmo d'indibiduals masiau conoxius (esquema 4), en as fainas que se desembolican por l'aragonés. Iste ''inozén'' anonimato elimina os sesgos negatibos, y fa que as fainas por l'aragonés pleguen dillá dentro d'a chen implicada por l'aragonés, que no bi aiga rezelos. Igualmén, ta salbar os barraches d'as entidaz intermeyas normatibizaderas, proposo aprender as esferens soluzions qu'han proposau -por agora nomás graficas- y fer serbir a que cadagún fa serbir cuan se charra por escrito con els (ye una perdida de tiempo, lo sé, pero asinas somos...). 

Ye berdat que as estruturas intermeyas no se pueden eliminar de tot: s'amenistan ta demandar subenzions, ta parar autibidaz y ta tener una miquitineta de coesión entre collas de chens muito amanadas (alumnalla de cursos que se beyen todas as semanas, por exemplo), pero cal esbafar o más que se pueda o papel d'istas estruturas intermeyas ta que pille o protagonismo qui reyalmén lo ha de pillar: l'aragonés. Ye berdat que cal tener muitas tragaderas por os desprezios y as mancas de respeto de bels gilipollas chobinistas, que por desgrazia, no'n son pocos en o mundo de l'aragonés... pero isto nomás troba una soluzión: pazienzia y ''tiempo al tiempo''.





14.12.13

Retes sozials vs. blogs, y a suya aplicazión a l'aragonés


Una d'as cosas que deziba Barrenau en o post que ya zitaba en a zaguera entrada ye que a caita d'os blogs ye conforme con a puyada de l'aragonés en os retes sozials, y más que más de Facebook y Twitter. Asinas, no ye que a presenzia de l'aragonés en o rete aiga achiquiu dende fa cuatro añadas, sino que han cambiau os meyos. Iste cambeo de canals comunicatibos no ye esclusibo de l'aragonés, y como tot, tiene as suyas cosas buenas y as suyas cosas malas. 

Si os retes sozials esichen una escritura muito curta y muito conzisa, istas limitazions no se troban en os blogs. Por isto, os retes sozials son buen espazio ta un intercambio d'informazión rapedo y preziso, en o que si se quiere aumentar o conteniu que se quiere trasmitir no queda que adibir-ie enrastres; de bez, ista rapidez fa que a reflecsión siga poco funda. Ye berdat que en o caso de Facebook no esiste limitazión en a escritura, y de cabo cuan se troban muito buenas y amplas reflecsions y discusions, pero a canal no ye l'adecuada, y con una interfaz tan recargada y dinamica (autualizazions d'atros a un costau, pachina prinzipal abaxo, contenius nuebos que t'intresan alto, mensaches nuebos abaxos, asinas-asinas) se fa estraño y mesmo embolicau de leyer más de cuatro ringleras de seguidas.

En una soziedat como l'autual, tot o que siga dinamico, breu y impaután remata triunfando, y ixa ye estada a clau d'os retes sozials. Si antimás l'adibimos as carauteristicas d'os Smartphones, que demandan ixa conzisión, podemos esplanicar o porqué d'ista tendenzia. En resumen: si os blogs triunforon sobre atros formatos clasicos por a suya dinamica y conzisión, os retes sozials les han pillau o puesto con a suay propia arma; o problema se troba en a poca profundidat d'as reflecsions.

¿Y en o caso concreto de l'aragonés?

Tot o que he dito no ye mica orichinal: istas ideyas son de raso estendillas y plasmadas mesmo en Teoría d'a Informazión.  Pero, ¿cuálos son os pros y os contras de cada formato ta l'aragonés?

Os blogs son un espazio de reflecsion, y istas reflecsions amplas pueden fer muita buena onra ta autualizar y resolber os debates que bi ha arredol de l'aragonés (chestión d'as fainas de normalizazión, debates arredol de normatibizazión, custións administratibas y lechislatibas, asinas-asinas). Ye berdat que isto se puede fer tamién bía retes sozials, y de feito tenemos bels posts con amplos debates de custión de norma de l'aragonés con os que uno aprende muito (en iste sentiu, torno a remitir a os mensaches de Candalieto y as respuestas que se i dan), pero insisto, no sé si ye a millor canal. Con tot y con ixo, sí que bi ha una cosa en a que o blog ye manifiestamén superior a os retes sozials: a capazidat didautica que tiene sobre qui escribe as entradas. O estilo discursibo d'o blog ye más clasico, no mira tanto por estar breu y obliga a qui redauta a esforigar formulas y parolas (ex. no se suprimen marcadors discursibos). O mío aragonés ye, en buena parti, produto d'as rechiras que he feito mientras iba escribindo istas entredas (rechiras personals y consultas a chen que ha teniu buena pazienzia con yo). 

D'atra man, ta l'aragonés os retes sozials suposan una gran abantalla: os mensaches curtos en aragonés trucan o ficazio d'a chen no aragonesofablán, y isto no s'aconseguiba con o blog: si cuan antis le deziba a chen no aragonesofablán que se mirasen o mío blog no leyeban que tres ringleras, con os retes sozials o feito de trobar-se o mensache curto en a pantalla prinzipal fa que aigan de ''concarar-se con l'aragonés''. Escribindo en Facebook todas as mías entradas -de toda mena de temas- en aragonés, he parau cuenta que a chen no aragonesofablán se mira as entradas curtas igualmén u mesmo más que si las ese escritas en español, que fan una poder por traduzir-las dende a curiosidat (mesmo chen no aragonesa y chen contraria a l'aragonés!) y que responden igualmén si cal que respondan.

Sindembargo, muitos d'os grans esfensors de l'aragonés (beluns d'os millors escritors, editors, estudiosos, autibistas...) no fan serbir l'aragonés que ta charrar de l'aragonés u ta amostrar os suyos treballos tocán a l'aragonés: fan o emplego metalingüistico-paternalista que no contrimuestra en o fundo so que no biben en aragonés, que no creyen en tot isto. U, sin estar tan furo, que a diglosia les afeuta igual que a os fablans natibos.

En resumen, estoi que os blogs fan muita onra ta l'aragonés dende a dimensión interna: propiziando una reflecsión funda y una millora d'o libel d'aragonés de qui escribe, y estoi que os retes sozials fan muita onra ta l'aragonés dende a dimensión esterna, ufrindo iste fenomeno lingüistico a la chen que no lo conoxe. Pero ta que isto zaguero siga asinas, cal que os que charramos aragonés lo faigamos serbir perén y ta tot en os retes sozials (quitando asinas treslau d'as carauteristicas d'istas plataformas): cal que bibamos en aragonés.


10.12.13

Nueba entrada: Animau por Barrenau

Dimpués de leyer uno d'os zaguers post de Tierra de Barrenaus, en o que se miraba con nostalchia a puenda d'os blogs de fa bellas añadas, m'he animau a escribir ista entrada -aprobeitando o que he escrito fa poco en o Facebook-, tocán a un libro de rezién publicazión y que me pienso ye esenzial ta l'aragonés: Lingüistica Diatopica de l'Alto Aragón, d'o profesor Francho Nagore, y a las primeras criticas que ha rezibiu. 



Una gran obra ta l'aragonés: Lingüistica Diatopica de l'Alto Aragón.

No tardan en plegar as criticas... cosa muito esperable parando cuenta de que o suyo autor ye Francho Nagore, a qui no boi a esfender ni a creticar como persona. Pero sí que m'atreberé a reflesionar una mica sobre o suyo treballo en iste libro, leutura que soi fendo istos diyas.

As criticas recibidas por agora se basan en o numero de bariedaz que o profesor Nagore ha considerau (37), muitas ta beluns (curiosamén, cuan a Nagore siempre l'han creticau por ''zentralista lingüistico'', ''zentralismo'' encarnau en a suya gramatica que como él s'ha encargau de dezir muitas begadas, troba bocazión didautica y no normatibizadora). Agora resulta que s'en ha pasau... Atras criticas serias de berdat no'n he bistas.

Contimparan (me refiero a o facebook Candalieto Usón, de Chusé Raúl Usón) tamién o treballo de tasonomía diatopica con treballos parellanos en atras luengas, como en español, y menzionan -pero no zitan- a o profesor Moreno Cabrera, que en fabla de bellas 50. Pos bien: cualsiquiera intresau en l'aragonés abría de saber que a muga ta charrar de bariedaz dialeutals ye muito complexa, que os suyos criterios son muito bariables, y que isto fa que a tasomonía diatopica siga mesmo más embolicada que no a tasomonía lingüistica (ye dezir, ye más complexo charrar de clasificazión de bariedaz diatopicas que mesmo de luengas).

Menzionando atra begada a Moreno Cabrera (y en iste caso zito o suyo charrazo en as Chornadas d'as Luengas d'Aragón de l'Asoziazión Cultural Nogará de 2009), iste eminén profesor dizió que se podeban considerar tantas bariedaz como fabladors, ye dezir, tantas bariedaz como idioleutos, pos no bi ha dos personas que debán d'os mesmo estimulos faigan serbir as mesmas parolas.

Debán d'as muitas posibiidaz tasonomicas que permite o estudio diatopico d'una luenga, ye claro que o profesor Nagore ha optau por un analís esaustibo, cosa que por atro costau se traduze en muito más treballo ta él, y en una informazión más prezisa t'os leutors. As suyas zitas son estadas onradas de tot (zitando a chen que tanto le critica, como o propio Chusé Raúl Usón), fendo estudio de bellas bariedaz d'as que se teneba muita poca informazión (por un regular ya disparexidas), y mesmo ufrindo una informazión parellana a las monografías-articlos esistens ta bellas bariedaz bibas pero poco estudiadas (como o fobano).

Por zierto, que tot isto que soi dezindo lo dixa ya esplicau Nagore en a introduzión d'o libro...

Nomás he de dezir que Lingüistica Diatopica de l'Alto Aragón ye un manual muito bueno de bariedaz de l'aragonés (l'onico que bi'n ha por agora), muito recomendable. Soi seguro que muitos d'os que critican a Nagore (con u sin razón, ya no i dentraré) lo leyerán sin dezir-lo, porque fa buena onra... Y igualmén animo a os espertos en critica a que no se zentren tanto en a critica y a que treballen por l'aragonés contruyindo. A critica ye menester, pero no ye alazet (isto da t'atro post en breus).

3.2.13

Curiosa zita de Noam Chomsky

Curiosa reflesión de Noam Chomsky (1997, 9) debán d'os opresors prozesos de normatibizazión lingüistica en l'articlo "Languages and problems of knowledge" de Teorema. Personalmén lo aplico a os casos d'as luengas fuertes, grans, y no d'as chicotas como l'aragonés, anque a normatibizazión ye menester como batiauguas que faiga onra ta protecher-se d'o tempero que suposa o castellano. 

Ye una entibocazión importán refirmar, como muitos fan, que un determinato luengache-E ye bella cosa data, y que troba sentito dezir que una persona emplega un particular luengache-E, por contra, ye fuen de problemas, y mesmo una delera, pretender que una gramatica particular ta iste luengache-E, pero no un atra esferén, ye a que en efeuto fa serbir o fablán

Tornando

Dimpués de cuasi tres añadas, dezido tornar a pillar iste blog. Dica agora, muitas cosas m'eban aturau: un mundo, o de l'aragonés, que cal pillar con muito cudiau; un no saber en qué grafía escribir, y más cosas d'ixa mena, sin escusar tampoco a manca de tiempo, que no ye tal, pos prou que a custión d'o tiempo yera una custión de prioridaz, y no boi a negar que continar en o suyo diya con Estricalla no'n yera una. Dica güe.

 En o tocán a las custions polemicas de l'aragonés no tiengo pensau dentrar ta polemizar: continaré, como dica agora, estudiando l'aragonés ta poder espresar-me millor en él, y prou que azeutaré todas as normas que sigan imposadas por una instituzión reconoxida ta ixa fin. Dica allora, continaré como de siempres, con o que cuento que ye o modelo más estendillato. En ista nueba puenda, iste blog será más un meyo ta amostrar pensamientos y reflesions en cheneral, ta que las beiga qui l'intrese, que cuento que no en serán guaires, más que más como archibo, cuasi diyario, que bel diya consultaré ta conoxer a eboluzión d'o mío pensamiento y fer-me unas risas. Por un regular, escribir notizias en aragonés no lo feré aquí, pos ixo ya ye feito d'una traza sobre buena por Arredol y Arainfo. 

Aprofito iste "primer" post ta charrar una mica d'a biolenzia. Como tot o mundo sabe, a situazión en o estato español ye mala, y cada diya a esfensa d'a biolenzia como soluzión ye más gran. 

 Primer de tot, considera a biolenzia siempre negatiba. A biolenzia ye destrutiba, nunca no construtiba, y a destruzión no tiene que un resultato: ir a pior, reblar. 

 Pero, por atro costau, muita chen emos proposato midas ta salir d'ista situazión. Manimenos, os nuestros "representans" no nos han feito mica caso. Dimpués, nos han faltato (¡Que se jodan! de Andrea Fabra, emigrans con esprito d'Indiana Jones de Marina del Corral, y muitas atras cosas) y as suyas midas no han aturato a crisis, sino que as cosas son encara pior. As class meyas y inferiors tienen cada diya más dificultaz, os mainatos continan innorando-nos, fantando-nos y descubrimos tamién que nos furtan (caso Barcenas). Ye allora cuan a biolenzia, negatiba, manimenos, se torna lochica, muito lochica.