6.3.20

Enta Hoi An y My Son: recomendable postureo turistico


Remataus Ho Chi Minh City y o delta d'o Mekong, a mía intención yera continar a mía cursa por Camboya. Pero quan veyé a Sara y Alejandro por cabo d'anyo, m'ufrioron unatra alternativa que heban feito ells chusto ixos diyas: Hoi An y os suyos arredols. Ya heba leito de Hoi An, y tamién Da Nang, My Son y Hue, encara que no me los heba aprestaus. Ciudatz y puestos en o centro de Vietnam con muitos monumentos y muito bien disenyadas t'o turismo, pero lo más important de tot, con un orache más fresquet. Por contra, en Camboya l'orache meteba calor, y con a cansera de Saigon y o Mekong, con o esdevenidero augurando semanas y semanas de calor en Manila dende febrers, pos a la fin me decidié por ista parti central de Vietnam.


Arrivé de maitinadas, pos pillé de bote y voleyo un vuelo barato de nueitz dende Ho Chi
Minh dica Da Nang, an que se troba l'aeropuerto más cercano. Y de nueitz, pillé una MotoGrab que me levó enta l'hostal. L'hostal se deciba Melody Boutique Villa. No goso de mencionar os puestos hostelers y quan lo foi, ye porque reyalment mereixen a pena. Iste puesto ye estau o millor puesto en relación calidat-pre en o que soi estau en a mía vida. A l'atrol diya, me'n puyé tardi: amenistaba descansar y muito. Y dimpués de charrar con l'ama de l'hostal, que yera muito maha, que m'explicó tot o que se podeba fer en Hoi An y arredols, pero que tamién se veyeba una mica trista. Me desayuné y marché t'o centro de Hoi An en bicicleta dende l'hostal.

O centro de Hoi An ye repoliu. Edificios historicos y callizos d'a puenda colonial, un brazal d'o río Thu Bohn en metat fendo de centro, con un chiquet entivo en a coda, y a os dos
costaus cafeterías y restaurants sobrebuenos. Tamién bi heba un puent pincho an que os foranos feban coda y mesmo se fostiaban ta fer-se fotos, más que más de nueitz. Tot muito bien iluminau y quasi piational -as motos y as bicis podeban dentrar en muitos puestos, y sincerament isto ye una error. Ixamenaus por a ciudat muitos monumentos y casas antigas a visitar, y tamién muitas botigas de traches a mida, una d'as principals industrias d'a ciudat, asinas como galerías d'arte con toque hipster. De cabo quan meteban un filo mosical de fundo con mosica clasica y tamién bi heba bell par de mercaus más tradicionals pero que encara asinas se notaban alzaus t'o turismo. Os sucos de fruita d'a pasión y o sobrebuen café vietnamita no mancaban, pero os banh mi (entropans vietnamitas) yeran más difícils de trobar.

En plegar en a ciudat, te puetz mercar un ticket ta veyer cinco d'as atraccions que ufre o centro historico d'a ciudat. Y me lo pillé, no tanto por veyer as atraccions en sí, sino por
tener cosas a fer mientras feba gambadas a l'azar en un ambient tant bueno ta fer-ne. Con o ticket en a man, y mientras caminaba, arrivé en o puent chaponés, un edificio-puentfeito en o sieglo XVIII sobre una canal que marca a muga d'o centro d'a ciudat historica y que feba honra ta conectar os vicos chinenco y chaponés. Se podeba trescruzar de gufanya, pero teneba una casa-museu a la que dentré con o ticket de cinco atraccions. Tamién me veyé, por veyer-la y porque as opcions que'n quedaban yeran parellanas, a pagoda de Quan Cong, con una frontera de culor rosa charra muito polida. A l'atrol diya de maitins veyé a frontera d'o templo de Ba Mu, l'onico que se conserva d'iste templo pero que ye repolida, y más quan han feito un acullient chardín con fuents en a suya dentrada. Dimpués, marché ent'a casa de Tan Ky, d'o sieglo XVIII y propiedat d'os descendients d'un mercader cabaludo. No yera guaire grant pos no se podeba que visitar a planta baixa, pero te fan una chicota guida do t'explican o as cosas principals d'a casa y d'a sociedat d'a puenda en Hoi An. Y dimpués, o templo de Minh Huong, an que un viello yera mirando-se as noticias en o suyo móbil... con una lupa! (sí, o templo tamién yera poliu y teneba tres estatuas doradas curiosas, pero más d'o mesmo...). 
 O segundo diya me pillé una cursa organizada a la 1 d'o meyodiya ent'o famoso compleixo monumental hindú de My Son. Muitas vegadas considerau un chicot Angkor (o macroconchunto de templos hindúes de Camboya an que se rodó Tomb Raider). My Son estió feito dentre os sieglos IV y XIV por os cham mientras o reino de Champa, que controlaba alavez a más grant parti de Vietnam. Hue s'estima que encara en quedan 400.000, belunos continan seguido a relichión hindú mientras que atros d'ells dimpués s'islamizoron, más que más en Camboya. Os templos yeran relacionaus con as dinastías y reis Champa, yeran adedicaus a o dios Shiva y muitos son en restauración. A suya tecnica de construcción, en a que os ladrillos s'achuntan de tot sin garra masa ni bisque y enduran muito más que no os ladrillos d'agora, ye encara una incognita, y tamién cal decir que o conchunto monumental sufrió muito a guerra, pos l'aria yera zona d'operacions d'o Viet Cong y os norteamericanos la bombardioron. De feito, tamién se pueden mirar os grants foraus que has bombas han feito chunto a os edificios. Y lo millor de tot, yera entre montanyas verdes y frescas. O conchunto de My Son se ficaba en un vallón de chungla folluda, o que lo feba encara más poliu.

A cursa ta My Son la facié en un combinau turistico, pos m'aganaba una mica de casposerío
y más que más quereba un guida local m'explicase bien os monumentos. Antimás, My Son yera una mica a mía consolación de monumentos antigos en no marchar a la fin ta Angkor. O guida estió mahismo y mientras o trachecto en bus de bell par d'horetas no aturemos de charrar: yera d'a redolada, s'adedicaba a fer esferents cursas ta no aburrir-se de fer siempre a mesma y me dició que o turismo en ixa redolada prencipió a petar en 1996, pocas anyadas dimpués de que ell naixese. Ixo ha cambiau toda a rechión y tot o país mientras as zagueras 25 anyadas. Tamién me dició que su pai heba muerto en un accident de trafico y que a muller que levaba l'hostal an que m'hospedaba, maha pero trista y con un bibirón, heba perdiu a o suyo mariu a zaguera anyada por culpa d'atro accident de trafico con a moto. Toda la chent local con a que he charrau en iste segundo viache ta Vietnam ha perdiu a bell familiar u amigo en bell accident de moto... y dimpués de salir vivo tras conducir-ne una en o delta d'o Mekong y arredols, lo entiendo.

En My Son, o guida mahismo nos explicó o puesto mientras meya hora, y dimpués
tenébanos un espectaclo de danza tradicional cham mientras atra meya hora. Yo le demandé si me podeba quedar por os templos mientras ells veyeban a danza, que yo veniba a o que veniba. Y l'atro encantau de que le demandase ixo, mesmo m'explicó una mica más a fundo bells aspectos d'a ventena d'edificios que bi'n heba. A verdat ye que os viaches en colla de turistas son buenos si te'n pertocan mahos, malos si te'n pertocan con ninos malcriaus y ixautos si te'n pertocan chent callada que va a la suya bola en a suya colleta y no charran anglés. Ista vegada yera o zaguer caso. Pero bueno, yo me quedé meya horeta más veyendo os templos y antiparti solenco de raso, perdendo-me por os antigos callizos y templos hindús en metat d'un vallón de chungla humeda. Ixa meya horeta estió repolida!

Tornemos ya cansos, fendo a metat en un barco por o río  Thu Bohn mientras o lusco y nos dixó a totz en o centro de Hanoi, an que torné a aproveitar a nueit cenando en un buen
puesto, veyendo as luces que heban meso por totz os costaus y tamién as lamparas de cartón que a chent chitaba en o río demandando deseyos. Tamién me facié bella gambada por os mercaus nocturnos que heban aprestau. Y ye que, os chestors d'o turismo en Vietnam, sabedors de que o turista no quiere trobar-se ciudatz muertas de nueitz, tamién han empentau actividatz nocturas, estando os mercaus a más clara. Tot sin garra auto por astí, ni fumos, ni fuixina. A millor traza de recargar enerchías ta un nuevo cuatrimestre en Manila! Os arredols d'a zona turistica tamién pareixeban beneficiaus por o turismo, con buenos puestos de restauración y servicios, más calmos y tamién con más vida local y tradicional, veyendo mesmo karaokes u chent chugando a pinpon y billar, cosas muito comuns en o Sudeste Asiatico.

Hoi An ye o correlato vietnamita de Malacca en Malaisia u mesmo de Vigan en Filipinas: ciudat colonial, repolida, atractiva t'o turismo -especialment ixe turismo asiatico que quiere veyer una ciudat monumental y antiga europea sin marchar tan luent-, muito bien ta fer una visita culta y relaixada, an que pasar bells diyas descansando-te, disfrutando de buens servicios y más que más d'un buen orache. Antimás, teneba cosas bien intresants ta fer arredol, como My Son, y tamién Da Nang y mesmo Hue, que comentaré más entabant. Hoi An ye una buena ciudat turistica, pero si yes un viachero intrepido, no ye o tuyo puesto. Yo, que voy alternando, me facié bien contento de plegar ta Hoi An dimpués d'o mochilerismo en o delta d'o Mekong.
 

23.2.20

Post 400 d'Estricalla: reflexions suicidas


Estricalla plega a o suyo post 400. Prencipié iste blog un diya de veranos de 2006 en rematar o curso de Primer Ran que facié en l'Asoziazión Cultural Nogará-Religada con un d'os millors mayestros que he teniu, Dabi Lahiguera. Estió un prochecto ta continar emplegando y amillorando o mío aragonés, y que dimpués fació honra como complemento a o curso de segundo que facié con Fernando Sánchez. En primeras, naixió como un blog de noticias a o que le fue ficando opinions. Una ferramienta ta pulir o mío aragonés de vegada que ufrir recursos escritos en una luenga que en tiene pocos y alavez encara en teneba menos. Yeran tiempos de muita ilusión en o movimiento de l'aragonés y diría que en cheneral en os movimientos socials zaragozanos. 

Lo pillé con ganas y asinas enduré dica 2009, quan lo dixé mientras quasi quatre anyadas. Perén lo teneba en ment y en 2013 lo torné a pillar, pero nomás mientras una anyada. Y ye que ta par d'alavez yera ficau en a mía tesi doctoral y yera adedicando más tiempo a o prochecto chirmán profesional y academico que parcialment tamién foi en aragonés:  http://estricalla.hypotheses.org. Rematada la tesi y decidindo hopar de Zaragoza, d'Aragón y d'Espanya, alavez sí que yera o momento perfecto ta tornar con Estricalla, an que mientras as zagueras tres anyadas he refleixau as mías experiencias de viaches y pensamientos, plegando a ista dentrada 400.

Asinas, d'una traza natural si fa u no fa, Estricalla s'ha convertiu en o mío diario personal, un espacio web que a suya función no ye aconseguir lectors u visitas, sino refleixar as mías memorias, os míos pensamientos y, a la finitiva, a mía evolución vital. Un diario, ni más ni menos. Un diario do bella cosa no la escribo esplicitament en estar privada, obviament, pero que encara asinas i fico entre linias. Y quan releigo as dentradas y veigo istos contenius amagaus, ascape m'alcuerdo d'ixos secretos que teneba en ment, que aspero dengún no sepa descifrar. Y si por casualidat belún ye masiau agudo y puet, pos feremos la d'aquell: tamién fa parti d'o chuego.

De cabo quan me da por mirar-me dentradas pasadas y muitas vegadas me se sale a risalleta d'o que escribiba u feba. Muitas cosas no las tornaría a fer igual agora mesmo y beluna mesmo ye ridicla, encara que ixas mesmas decisions son las que m'han levau enta iste momento present, o millor momento d'a mía vida. Asinas que no me puedo arrepetir de cosa.

Estricalla ye un diario personal que he decidiu escribir en aragonés. En zagueras he teniu bella dubda sobre si cambiar de luenga enta l'anglés, pero a inercia, a trachectoria y o respeto a o que he feito con rasmia y delera mientras muitas anyadas me lo viedan. Fa tiempos que me dixé de considerar luitador y activista de l'aragonés. Pero sí que vivo en aragonés quan puedo. Con bell amigo charro en aragonés por videogritada u en whatsapp, emplego l'aragonés en bells mensaches en retes socials, en bell correu electronico, y más que más, en iste blog. Y prou que por intreses intelectuals, no dixo d'estudiar-lo y rechirar en investigacions. Pero no luito por l'aragonés.

Y aproveitaré ista dentrada 400 ta explicar os motivos por os que decidié dixar de luitar por l'aragonés: he dixau de creyer en o voluntariau, a luita d'as luengas no ye prioritaria y l'ambient en o mundo de l'aragonés ye dolent.

Primer de tot, he dixau de creyer en o voluntariau. Me pareix una d'as mayors enganyufas d'o sistema productivo. Tot treballo cal remunerar-lo, cal pagar-lo. Dimpués que cadagún faiga o que quiera con os rendimientos d'o suyo treballo. Pero o treballo sin recompensa material ye una puerta ubierta a la explotación. De feito, ni sisquiera habría de decir-se voluntariau, sino treballo voluntario, que muitas vegadas mesmo ixublidamos a suya dimensión laboral. D'atra man, o propio treballo voluntario creba y elimina treballo profesional, de chent que s'ha preparau mientras muito tiempo ta fer ixe treballo y que por un regular lo fa muito millor. No ye a mía intención prencipiar un manifiesto contra o voluntariau, pero nomás diré que os bombers forestals saben muito bien d'o que fablo. Con isto no quiero criticar a faina d'os voluntarios. Yo mesmo en soi estau muitas anyadas y encara que no lo tornaría a fer, no m'arrepiento ta cosa. Tienen tot o mío respeto y en bell caso, tamién a mía admiración.

Segundo, a luita por as luengas minoritarias no ye prioritaria. Vivindo en Manila he de veyer totz os diyas situacions duras de desigualdat y pobreza. Si creyese en o voluntariau y querese fer-ne, eslechiría ista luita muito antis que a de l'aragonés. En Zaragoza y Aragón istas situacions no son tan comuns ni tan extremas, y talment ixo faiga que pensemos en atras custions, pero aquí a cosa cambia. Quan foi turismo por Filipinas, siempre me trobo con occidentals muito preocupaus por a ecolochía y custions meyoambientals, pensando-se que son salvando o mundo por decir-le a un nino que no pille una estrela de mar u mesmo pillando una cría arguellada de gato d'a carrera, alimentando-la y levando-la t'o veterinario más cercano (que gosa d'estar prou luent y caro). Hemos de tener una prioridatz y razonar-las, y no veigo as luengas minoritarias (ni salvar a las estrelas de mar) as prioridatz más importants.

Tercero, l'ambient en o mundo de l'aragonés ye dolent. En cheneral, en as sociedatz occidentals veigo muito ego por parti de totz y muitas pocas ganas de satisfer o ego d'os demás. Ye más, se considera negativo socialment tener ego. Quan marcho por Asia una d'as primeras cosas que me chocó ye a cantidat de celebracions familiars, laborals y locals:  uno siempre ye protagonista de beluna de ellas (por motivos varios) y tamién bi acude a la resta celebrando y felicitando a atras personas. Perén bi ha ego, pos ye natural en a supervivencia humana, pero no se calla, totz se felicitan y se celebran y reconoixen os logros d'a resta d'una traza humilde y honesta, igual que te los reconoixen a tu. En Occident tener ego ye mal visto, pero totz queremos estar afalagaus y reconoixius de vez que cuesta reconoixer os logros d'a resta. Os resultaus: chobinismo y invidias. Y en o caso de l'aragonés, tot isto rebute.

A tot isto cal adhibir que naixié d'o puesto entibocau. Zaragoza y a suya sociedat no son buenas t'a chent como yo. Y matizo que astí tiengo os millors amigos y a millor familia que se puet tener y que me lo paso de bitibomba quan i voi de veranos, pero nunca no he cuallau y no ye un secreto t'os que me conoixen. En he hopau y en pocas semanas m'he trobau muito más a gusto en a que dicen que ye a ciudat con pior calidat de vida d'o mundo que en Zaragoza en más de 20 anyos. Y quan paso más de quatro semanas astí ya lo noto. Antiparti d'ambients dolents, Zaragoza no ye un buen puesto ta qui tienga inquietutz y ambicions, ganas d'experimentar, prebar y fer cosas nuevas. Charrando-lo con prous zaragozanos que agora son vivindo en atros puestos, veigo que o pensamiento no ye nomás de yo. 

Pero si he d'eslechir en qué luenga escribir iste diario, por respeto a la trachectoria y por dar recursos a una luenga minoritaria sin que ixo siga un treballo extra, ixa ye y será l'aragonés. Y ye que siga do siga, viviré en aragonés en a mida d'as mías radidas posibilidatz encara que no luite por ell. Y, dentro d'os míos intreses intelectuals, no dixaré d'estudiar-lo y investigar-lo.

16.2.20

Ent'o delta d'o Mekong: una provincia de galachos


Si quan marché ta Hanoi complementé ixa ciudat con o tipico viache en barco por a badía de Halong, ista vegada quereba complementar Ho Chi Minh City con bells diyas por o delta d'o Mekong. Pero por a mía cuenta, no prenendo garra combinau turistico, sino indo t'os puestos en moto logada. Estié dubdando, porque en Ho Chi Minh feba tanta calorina y o sol pretaba tanto, que no sabeba yo si enduraría guaire en o Mekong, pero a la fin quité enerchías ta fer-ie lo menos un diya, lo menos ta poder decir que i soi estau. Bueno, pos ixe par de diyas a la fin en estioron tres, y bien que en quité treslau: feba calor sí, pero si sabebas meter-te en un puesto con aire acondicionau dentre as doce y as tres, y si te'n puyabas a las seis d'o maitín, podebas quitar treslau bien d'a resta d'o diya, y asinas facié.

Asinas que o diya dos de chinero de maitins pillé o bus dende Ho Chi Minh City dica Vinh Long, an que me pillé un hostalet a buen pre y de calidat decent, y an que tamién me
logoron a moto, tamién a buen pre pero no pas de buena calidat. Facié la d'aquell y me conformé con a mía companyera de viache con a que mientras tres diyas feríanos quasi 300 kilometros por carreteras y camins vietnamitas salindo vivos: a Marqueta 10. Plegué a la hora de chentar en Vinh Long, y dimpués de descansar-me una mica, encara facié una ruteta de cinco horetas por a propia isla de Vinh Long dica arrivar en Tra Vihn, unatra isla grant, y dimpués tornar por a isola de An Binh, salindo de diyas y tornado de nueitz. Por o camín, a mía primera aturada estió a pagoda de Van Thanh Mieu, que visité en tasament cinco minutos pos ya no veniba a veyer edificios relichiosos, sino más naturaleza. Continé bordiando un d'os brazals d'o río Mekong dito Chien, y por o camín veyé unas construcción curiosas, como grans envasadors invertius feitos de ladrillo, y que resultaba yeran furnos ta fer ladrillos, un d'os principals motors economicos d'a redolada.

O puesto teneba canals y ríos a boticiegas, beluns indicaus en o mapa y atros no pas. Y bi heba carreteras más chenerals y tamién pistas engudronadas y de tierra a boticiegas. Ta
pasar d'isola en isola bi heba dos trazas: con puents quan bi'n heba, u con barcos qu'iban y tornaban fendo o servicio publico a pre barato. Yo iba alternando una mica de tot, y siempre recordaré o puent Cau Co Chien, granizo y que puya altizo con una costera empinadiza. Yo tiengo muito vertigo y lo pasé muito mal: d'un costau, o río muitos metros abaixo; de l'atro costau, cambions u buses a os que poco les importaba a tuya vida. As anvistas yeran repolidas, con tot o río debaixo y kilometros cuadraus de selvas y cocoters a os dos costaus, pero no lo podié disfrutar. Tamién cal decir que dentro d'a diversidat relichiosa, percibié una mayor presencia de cristianismo que en a resta d'o país, con ilesias y estatuas con chent rezando a ormino, y tamién con muitas lucetas nadalencas. De cabo quan mesmo pareixeba Filipinas! No diría que o delta d'o Mekong fuese una maravilla pero me lo yera gozando asabelo. En cierta mida, me feba alcordanza a os galachos de chuslibol a lo granizo y en asiatico.

Y tanto me lo gocé ixe primer diya, que me se fació nueit preta y no heba cenau.
Fambrudo, a la fin trobé en un lugarichón dito Long Thoi, un puestet an que meteba que feban bahn mi (entropán vietnamita). No charraban anglés ni yo vietnamita pero a la fin nos entendiemos y les ne demandé. Por desgracia no'n teneban, pero ascapen miroron de trobar bell pan y me lo facioron. Pobrichons, no les quereba fer tanto estorbo. O caso ye que yeran totz emocionaus de que bell forano pasase por astí y encara me quedé bell rato con ells, encara que solo dos chovens meyo chapurriaban anglés. Con ixo, y con o traductor de google, pos establimos comunicación. Quereban que m'i quedase más y que me fese o entropán con ells, pero en verdat yera una mica esturdiu y baldau de vez, asinas que me sincusé y hopé bells cientos de metros dillá ta fer-me o entropán solenco en metat d'a nueit en una plana an que solo bi heba una casa.

Pos bien, en poquismo tiempo
sale una muller choven d'a casa convidando-me a que i dentrase y no cenase solenco difueras. Mecagüensos! M'encanta que a chent aquí siga tan acullidera, pero de cabo quan quiero estar-me solenco! Bueno, no quereba pareixer borde y bi dentré y cené con ella. A a casa yera muito bien cudiada, no yera pobre y no teneba mica a envidiar a una casa media de bell lugar d'Aragón. A mesacha yera choven y charraba buen anglés, pero quan me dició a suya edat no me lo creyeba: 17 anyadas y solenca en a casa. No los aparentaba, teneba una madurez esparpallant. Ella teneba muitas ganas de charrar. Con cortesía le demandé que a qué fin yera solenca, y me dició que su mai yera muerta feba seis anyadas d'un accident de trafico, su pai la heba albandonada, y os suyos chirmans y a suya tía, encara que de cabo quan la visitaban, teneban a suya vida. Asinas que astí yera, dende as once anyadas solenca en casa, encara que me deciba que nomás yera solenca de nueitz, que de diyas marchaba ta escuela, que teneba una buena colla d'amigos y que de nueitz veyeba series u chatiaba con o iPhone zaguer modelo. En o porche d'a casa heba aprestau un chiquet restaurant do tanto ella como a suya tía treballaban de cabo quan. Yera muito honesta y teneba ambicions: en rematar a escuela quereba montar-se bell negocio en una ciudat grant, relacionau con o turismo, y fer diners. A conversación m'impresionó y muito, y contina impresionando-me mientras escribo istas linias: si con bella cosa en concreto m'he de quedar d'iste viache ta Vietnam, ye con ixa conversación. Con tot y con ixo, tamién me trobé una mica incomodo: un forano en casa d'una nina vietnamita de nueitz, a saber qué se podría pensar belún que pasase por astí.

Dimpués de cenar con a mesacha, y remugando a convesación, torné ta l'hostal, habendo de
pillar un barco nocturno ta trescruzar un río. Y cayé en o leito esquinazau pero contento: me yera fendo goyo ista segunda parti d'o viache. Tanto, que no dubdé en demandar una segunda nueit. Y en ixe segundo diya, a las seis d'o maitino, prencipié por un d'os principals reclamos d'a redolada, o mercau de Cai Be. Un mercau d'un lugar asiatico, sin más, con os suyos alimentos y os suyos trastes, pero an que me trobé una cosa que no me preixinaba: granotas y zapos a los que espelletaban vivos y que mesmo sin pelello, con os musclos como si fuesen pechugas de pollo, encara continaban vivos y blincando. Tamién veyé cómo atros, encara con piel y vivos, los escapezaban y sin capeza continaban blincando. Un autentico espectaclo grotesco de granotas y zapos zombis no apto t'amants d'os animals. En a mía venient vida no quiero estar granota vietnamita.

Dimpués de fer una gambada por o mercau, bordié o río Mekong propiament dito dica plegar en My Tho, ciudat grant do chenté con aire acondicionau y pasé as tres horas de
calor furo. Por o camín, veyé cómo un hombre yera tendendo una mena de longaniza chunto con ropas, y pillé un barco ta visitar a isoleta de Thoi Son, que me facié con a Marqueta 10 de cabo a rabo. Astí en un ambient rural, veyé cómo unatro hombre yera entrenando gallos de pelea. A verdat ye que todas as isolas ufriban paisaches alto u baixo parellanos, pero a más rural y salvache que me trobé estió ista. Me fació goyo tot o delta d'o Mekong, pero ista isola encara más. Unatra vegada, me fació muita alcordanza a os galachos de Chuslibol. Dimpués, arrivau en My Tho, tras chentar visité a pagoda de Vinh Trang, que pareix feita a esprés t'o turismo, que tien bellas estatuas budistas chigants ta fer-se a tipica foto y prou.

Dimpués de veyer a pagoda ixa y con menos calor, continé o mío camín y trescrucé o
Mekong en barco dica arrivar en a isola de Phu Dong, poco visitada pero que estoi que ye a millor ta veyer a desembocadura. Unatra vegada camins que pareixeban os de Chuslibol, ambient rural, poco trafico y fuixina aguantable. Qué a gusto me trobaba alparciando y fendo ixos caminetz montau en a Marqueta 10! Cerca d'a desembocadura d'o Mekong, as runias d'un antigo fuerte d'o sieglo XIX, con dos canyonetz, yeran o complemento perfecto. Tamién yera curioso de veyer os molinetz que teneban ta drenar l'augua y ganar tierra, encara que mientras me los miraba y feba fotos a belunos, un hombre salió tot carranyau d'una caseta. Pos bueno, me'n fue y que le peten. Con tot y con ixo, cal decir que a chent vietnamita, sin estar a filipina, por un regular ye prou agradable si sales d'os puestos turisticos, y que o par de malas experiencias que tenié en iste viache (ista, y dimpués unatra con un taxi en Hanoi), no desmereixen o conchunto d'o que me trobé.

A l'atrol diya, como o check-out yera a las 12 y yera prencipiando ixas chornadas a las 6, encara me vagó d'ir ta Can Tho, a principal ciudat d'o delta d'o Mekong, y veyer as quatro cosetas turisticas que ufriba. Una ciudat grant vietnamita que ascape se veyeba acullidera y
habitable, do pasé o maitín y veyé o paseu fluvial, con barcos turisticos y una plaza grant adedicada a Ho Chi Minh con muitas banderas comunistas; o Ho Xang Thoi, un lago con una canal, una replaceta y puestos pitos ta chentar u fer-se un café en os arredols; un puesto dito Cau Lac Bo Huu Tri, que veyé en bella guida pero que no yera que una mena d'edificio d'una asociación civica (qué feba yo astí?) y a la fin, o My Khanh Tourist Village, que en primeras no me convenceba porque yera pareixeba una turistada pero que a la fin estió una grata sorpresa: una mena de parque tematico con bellas atraccions inspirau en a cultura tradicional d'a redolada y que o suyo destinatario no yera o turista occidental, sino o local vietnamita. Asinas, veyebas familias, parellas y particlars vietnamitas pasando o suyo tiempo libre astí, y podebas apreciar muito millor as trazas de ocio local. Una mesacaha que me fació una foto mesmo veniba de propio dende Ho Chi Minh. Tamién bi heba collas d'amigos competindo y fendo una mena de chincana: y yo de espectador dreito d'humor amariella!

En rematar isto, torné con a moto ta Vinh Long, do ascape marché t'a gara de bus que me
levaría ta Ho Chi Minh. En l'hostal m'aduyoron asabelo con isto! O bus yera o famoso sleeping bus vietnamita, que tien una disposición de posientos chitaus a modo de chiquetz leitos, en dos pisos, con o que hebas d'ir chitau sí u sí, no podebas ir posau. Primera vegada que'n pillaba un, curioso. Arrivé en Ho Chi Minh en dos horas coladas y d'astí quereba marchar ta Hoian, en o centro d'o país, en un bus que tarda bellas 30 horas... Yera estricallau, asinas que lo pensé millor, miré o pre d'os vuelos y yeran baratismos! Mesmo más baratos que o bus! Sin dubdar-lo, en pillé un y gracias a una MotoGrab que me levó ta l'aeropuerto, ixa mesma nueit podié pillar l'avión y dormir en un hostalet que pillé de buenas a primeras por o rete.

Muitas cosas he dito, beluna d'ixas que impactan no te se ixublidan en a vida, como a conversación con a mesacha de Long Thoi. Resumiré decindo que o delta d'o Mekong, sin estar imprescinble, ye curioso y recomendable: bellas canals y bells galachos ixamenaus por toda una provincia chigant con asabelo de carreteras, pistas, callizos, puents y barcos, y con una cultura local autentica que te dixa embabiecau mientras fas gambadas u conduces. Ye recomendable, sí, siempre que lo faigas por a tuya cuenta logando-te una moto, estudiando-te-lo una mica antis por o rete pero deixando siempre marguin a ir fendo lo que te pete, y nunca no pillando un combinau turistico. Ixo sí, pillar-se una moto en Vietnam ye un esporte de alto risque, y en concreto conducir en moto por as carreteras entre Can Tho y Vinh Long, y entre Vinh Long y My Tho ye a cosa más arrisgada que he feito en a mía vida. Afirmo, sin dubda, que fer ixo ye o más cercano a la muerte que he feito dica agora. Os accidents de trafico con a primera causa de mortaldat en o país, y no me se fa mica raro. Conducir una moto en Vietnam ye o mayor disprecio a la vida.

8.2.20

Enta Ho Chi Minh (ii): estomacando a ciudat, pos por rematar-la


Ya en 2020 me'n puyé luego y me desayuné en o callizo de prostitutas an que yera o mío hostal. Bi heba un localet an que feban sucos y bahn mi (entropans vientamitas) sobrebuenos! Y d'astí, con un café vietnamita en man y con a calor ya prencipiando a pretar, marché t'o Palacio Presidencial, monumento que no podié veyer o diya d'antis en fer tardi pero que ye d'os principals d'a ciudat. En dentrar en o recinto, bi ha bells chardins y parques polius an que te saludan bells avions y tanques d'a guerra contra os norteamericanos y os franceses, chunto con bella cafetería estilosa con polidas terrazas. En bell meyo, o palacio en sí, reconstruito y restaurau varias vegadas dimpués d'a guerra, pos estió un d'os objetivos d'o Viet Cong. O Palacio no me pareixió esparpallant, pero as suyas exposicions y explicacions me refrescoron o que heba aprendiu d'a historia y d'a guerra de Vietnam.

O sur d'o país yera estau controlau por un gubierno independient acusau de marioneta d'os intreses occidentals y que o suyo mainate yera un hombre que no debió fer as cosas de tot bien, dito Dinh Diem (ya me sincusaretz que no meta os acentos vientamitas en quasi garra puesto). O norte d'o país yera controlau por o gubierno comunista de Ho Chi Minh. Pero en o sur tamién bi heba firmes resistencias comunistas arrocladas en o que se conoix como Viet Cong. A la fin os norteamericanos se cansoron de perder tanto en a guerra y dixoron a Dinh Diem con o culo a l'aire, que estió asasinau en 1963, y a la fin dimpués de bella movideta, en 1975 s'achuntaron o norte y o sur d'o país baixo o rechimen comunista que endura a diya de hue. En unatro edificio bi heba una chiqueta exposición sobre ista puenda d'a historia de Saigon, y una d'as seccions más intresants ye a d'o budista Thích Quang Duc que se cremó a lo bonzo en un cruce d'a ciudat. O video d'a inmolación ye esparpallant.

Dimpués d'estar-me-ie un buen rato, y de capuzar-me en a historia vietnamita, marché por
as carreras y callizos de Ho Chi Minh City dentre motos, estrés y fuixina, y arrivé en a famosa Ilesia Rosa de Saigon u d'o Sagrau Corazón de Chesús, feita mientras a puenda francesa. Unatra ilesia más, encara que ista pareixeba que la heba tintada bell disenyador de Hello Kitty, pero poco más. Y tras isto, dimpués de fer-me un suco de parchita u fruita d'a pasión, pillé una MotoGrab enta una d'as pagodas más famosas d'a ciudat: Ngoc Hoang. Atra vegada más d'o mesmo, asinas que la veyé por decir que soi estau astí, facié bella foto y hopé en MotoGrab t'o centro comercial d'a Bitexco Financial Tower, an que podié chentar con aire condicionau y cagar en condicions. Reviscolau y de tardis con menos calor, me facié una gambada por o río Song Sai Gon y una canal que se trobaba por a redolada dita rach Ben Nghe, con un puent poliu dito Cau Mong. Astí estié dica que me se fació de nueitz y torné ta l'hostal y o suyo moviu bico, do cené unatro suco de fruita d'a pasión y sobrebuena comida vietnamita en os guariches d'a carrera.

A l'atrol diya, ya m'adediqué a veyer os principals monumentos sinyalaus difueras d'o centro d'a ciudat, que yeran más que más relichiosos: as pagodas de Giac Lam, Giac Vien y Phuoc An Hoi Quan, o templo de Cao Dai y a ilesia de San Francisco Chavier. Si gosatz de leyer-me, sabretz me fa goyo d'ufrir detalles d'os puestos y tintar as mías sensacions y apreciacions. Aquí dreitament los enumero, no m'agana d'escribir-ne más, y sincerament creigo que ye a millor traza d'explicar a cansera que teneba alavez y que me me da tanto edificio y monumento relichioso, siga budista, taoista, confucionista, cristiano, hindú u musulmán. Mesmos patrons y mesmas cosas a veyer. As primeras vegadas impresionan, pero
plega un inte en que quasi totz cansan. Si he de sinyalar bella cosa, ye que me trucó o ficacio veyer a cristo, os apostols y os santos rodiaus de letras chinencas en a ilesia de San Francisco Chavier, an que tamién s'honraban en un monumento a os misioners cristianos que miroron d'evanchelizar ixas tierras con mala fortuna.

En a pagoda de Giam Lam, tamién me chocó o zaguer edificio d'o compleixo, quasi amagau, an que s'alzaban en repalmars caixas y potes con as seninas de personas incineradas. Tamién un viello postau con un tocho chunto a una campana grant y que yera a onica persona que se trobaba dentro d'un d'os edificios. Cada cierto tiempo, bells segundos, yo diría que seguntes le petaba, trucaba a campana con o tocho y o suyo soniu se sentiba por tot o compleixo. Se fotió asinas toda a a hora que i estié. Curioso, y más quan en o puesto no bi heba garra forano y no lo feban a modo de reclamo turistico. Pero lo millor d'o maitín estió a visita a o mercau de Binh Tay, en o bico chinenco de Ho Chi Minh, mica esferent a os que se pueden trobar en tot o sureste asiatico, incluindo Filipinas, pero que me permitió fer-me buenos sucos, curiosiar y capuzar-me un ambient social repoliu entre tanto monumento relichioso xauto.

Dimpués d'a ruta de templos y de veyer o bico chinenco con o suyo mercau, marché ta
l'hostal a recuperar-me una mica. A fuixina, o trafico y o estrés de Saigon me yeran matando, y ixo que vivo en Manila. Iste segundo diya quasi no yera andando, me moveba en MotoGrab, pero nian con ixas. Y ta mala fortuna, con tanto puyar y baixar de moto, me s'escrifalló o pantalón por a forqueta. Pero como en Asia, igual que bi ha muitos contratiempos, a la fin siempre trobas a solución, chusto me trobé a o canto de l'hostal un mesachet con una maquina de coser en metat d'a carrera presto a apanyar prendas y accesorios de qualsiquiera que pasaba por astí. Mientras m'apanyaba a faina, me dentró una mica de vergüenya: a verdat ye que ixos pantalons ya yeran puercos, ya...

Descansau, marché t'o zaguer reclamo que m'heba estudiau en as guidas de Ho Chi Minh u Saigón -cadagún que le meta o nombre que quiera: Anh Sao Bridge u Starlight Bridge, un
puent coloriu con luces de nueitz que feba entrefilar que teneba polius parques y paseus arredols. Pillaba luent d'o centro d'a ciudat y ixo me se feba raro, pero bueno, pillé una MotoGrab y astí que marché. Y sin querer-lo, me planté en un d'os bicos ricos d'a ciudat: trafico controlau, zonas piatonals, modernos edificios en veire, chent estilosa, terracetas, chent quedando ta patinar, restaurants caros con todas as comidas d'o mundo, chent correndo u fendo bici, cans bien cudiaus estando pasiaus por os suyos amos... Y en metat de tot, un bonico galacho con parques arredol y presidiu por ixa pasarela-puent piatonal de luces repolidas, que yeran mirando de fer reclamo turistico. Un mundo más parellano a l'occidental, que contrasta muito con l'atra reyalidat, más pobre, más estresant y más tradicional. En reyalidat en Vietnam istas esferencias no se notan tanto, u a lo menos no son tan escorazonaderas como en Manila.

A l'atrol diya marché de Ho Chi Minh, con pocas intencions de tornar-ie. No ye mala ciudat de tot, y como ya comenté, ta marchar de viache gamberro con amigos ye muito buena ciudat. Pero no ye ciudat ta vivir, ni ta ir de viacher, ni sisquiera ta ir de turismo. A qué fin? Pos porque bi'n ha millors, precipiando por a propia Hanoi. Ho Chi Minh ye estrés, trafico y fuixina, y ni a sobrebuena gastronomía aconsigue contrarrestar istas partis negativas. En tres diyas m'heba cansau de Ho Chi Minh, y mesmo se nota a mía cansera d'a ciudat en o mío estilo d'escritura ta istas linias. Mesmo igual te contachias d'ista cansera en leyar-las. Bien se vale que a l'atrol diya marcharía t'o Delta d'o Mekong!
 

30.1.20

Enta Ho Chi Minh (i): cabo d'anyo saigonero


Qué fería en cabo d'anyo? Ta do marcharía? Dimpués d'as experiencias fuleras de Kuala Lumpur y Hong Kong, ista vegada quereba encertar y teneba esferents ideyas en ment. Y a la fin trunfó Ho Chi Minh. Y ye que Vietnam me dixó muita buena sapia con Hanoi, m'aganaba de veyer a parti sur, os pres yeran razonables y astí que me planté o diya 30.

Plegué de nueitz una mica chaquiento con cagaleras, pero encara reviscolé ta poder fer una gambada por astí. O mío hostal yera en un callizo con prostitutas a boticiegas a o canto d'a famosiza carrera Bui Vien, a rebutir de foranos gringos boriners. Con tot y con ixo, l'ambient fueras d'estar desagradable u pelingroso, teneba o suyo punto gracioso. Marché ascape t'o
leito y a l'atrol diya me facié una gambada mirando de visitar a piet os atractivos turisticos d'arredol, dimpués de desayunar-ne un café con uego, que en o sur de Vientam me costó de trobar muito más que no en Hanoi. De feito, as pocas vegadas que se'n trobaba, quasi pareixeba más un reclamo turistico.

Marché t'o parque 23 de Setiembre, que me pillaba a man. Y astí veyé una d'as cosas curiosas y tipicas de Vietnam, que tamién se troba en Filipinas pero muito menos: chent chugando a una mena de badminton con os pietz. Feba calor, muita, y bi heba masiau trafico y contaminación, quasi diría que más que no en Manila. Y a piet, por as uembras y mirando-me as vendedoras d'a carrera con os chapers tipicos vietnamitas, marché t'o río Ben Nghe, que sincerament, no ufriba cosa. Por a redolada se trobaba una d'as pagodas
reclamo turistico, dita Thien Hau. A verdat ye que tanta pagoda a la fin cansa... y como yo, pensamos muitos d'os que nos movemos por o sureste asiatico. En primeras trucan o ficacio, pero a la fin las veyes como veyes as ilesias en Espanya: belunas más intresants, atras menos, pero en qualsiquier caso, uno no adedica tot o suyo tiempo a veyer ilesias y más ilesias -lo menos yo. Asinas que dimpués d'una visiteta curteta, enfilé t'o Ben Thanh Market, un mercau a metat camín entre o popular y o turistico en o corazón d'a ciudat. Por o camín, bell edificio y bella estatua curiosa, y muita muita fuixina. Asinas que aproveité ta fer una paradeta y fer-me bell par de sucos de parchita u fruita d'a pasión, que se troban por tot arreu a muito buen pre en toda a ciudat y que ye a mía fruita favorita dende que a mía tía Luisa me la ufrió en Venezuela un diya de veranos de 1997 porque no teneba naranchas ixe diya.

No guaire luent d'o mercau se troba o templo hindú de Mariamma, uno d'os más importants
d'a ciudat si no o más important. Pero unatra vegada, igual que deciba d'os templos budistas y d'as ilesias, en primeras istos edificios relichiosos trucan o ficacio, dimpués pasan a estar-ne simplement edificios relichiosos. Pero sí que ye de dar mencionar que a comunidat historica hindú, dita Champa, en tiempos dominaba a más grant parti de Vietnam, pero que dimpués de bellas guerras quedoron recluyius a una minoría etnica que se troba más que más en o sur de Vietnam. Feita una gambadeta por o templo, marché t'o parque Tao Dan, que no yera guaire luent. Unatra vegada, bells templetz relichiosos, bella cafetería, estatuas curiosas y muita muita calor. Pero sí que cal decir que o parque, igual que a más grant parti de parques d'as capitals vietnamitas, yera bien disenyau y cudiau.

De Tao Dan, marché a piet dica a plaza
Nguyen Hue, presidida a la suya fin por un repoliu edificio d'a puenda colonial francesa que ha feito as veces de concello d'a ciudat y de siede d'o Partiu Comunista en Saigon. En a plaza, relativament a man d'o edificio, se troba una estatua de Ho Chi Minh entre flors, asinas como polidas fuents y tamién un escenario an que yeran aprestando o cabo d'anyo que se celebraría en pocas horas. A verdat ye que pareixeba un puesto agradable ta disfrutar fendo una gambada... si no fese ixa ixufrina que me yera matando. Con tot y con ixo, encara quité fuerzas ta arrecorrer a plaza y plegar en a Bitexco Financial Tower, o rascacielos más grant de Ho Chi Minh, que en as suyas plantas baixas teneba un centro comercial. Quité treslau d'o suyo aire acondicionau, chenté astí y marché ta l'escusau bien escoscau an que facié una d'as millors cagadas d'a mía vida.

Una mica reviscolau, veyé a replaceta Turong Tran Hung, a o canto d'o río, an que heban feito un paseu fluvial, y dimpués torné a puyar a plaza Nguyen Hue dica plegar en o palacio d'a Opera, de bien veyer igual que os suyos arredols, si no t'atropella una moto. Unatro palacio d'a puenda colonial francesa, feito con muito buen estilo como gosaban de construir
os gabachos, y con actuacions d'obras locals que costaban 30€. Si m'hese emocionau l'espectaclo los hese bosaus, pero sincerament no yera o caso. En os arredols s'achuntaban remeranzas a o estilo francés decimononico y a suya burguesía con banderas d'o Partiu Comunista. Y no guaire luent se trobaba una mezquita que no apareixeba en garra guida, pero a la que m'animé a fer-le una golladeta. Y continando o camín, a famosa catedral de Notre Dame de Saigon, templo feito en ladrillo mientras a puenda colonial francesa, agora reclamo turistico en restauración. Por a redolada se troba tamién o edificio de Correos, unatro edificio repoliu d'a puenda colonial francesa, agora visitable por dentro y an que s'achuntan botigas y servicios d'esferent mena. Y ta rematar ista primera chornadeta, rematé en a plaza Ho Con sinyalada en as guidas como animadeta y recomendable, pero que me la trobé con a suya graniza fuent bueda y sin chent, fueras de bells chardiners que miraban d'apanyar as flors.

Feita ista primera patiada, pillé una motograb ta marchar ta l'hostal y, dimpués de fer-me un
suco, marché t'o leito y durmié bellas horas. Heba escrito a Alejandro y Sara, amigos y companyers de programa d'Aragoneses por el Mundo y que casualidatz d'a vida yeran por Ho Chi Minh ta pasar o cabo d'anyo. Dimpués de revilcar quedemos y cenemos chuntos por o centro, ta dimpués celebrar o cabo d'anyo en o paseu fluvial arredol d'a plaza Turong Tran Hung. No bi habió cuenta atras, asinas que os tres nos quedemos en un inte de dubda demandando-nos ¿somos encara en 2019 u ya somos en 2020? Os fuegos artificials, no guaires pero tampoco no radius, nos informoron de que ya yéranos en 2020. A celebración no yera mica espectacular, pero yera decent. Muito menos famosa que a de Kuala Lumpur u a de Hong Kong, pero no pior, y ixo que yera l'anyo nuevo cristiano pero no o vietnamita, que o suyo calendario sigue os ciclos lunars. Tornar ta l'hotel estió una odisea: auntenticos mars de motos trancaban feban as carreras y mesmo as ceras impracticables.

A mía primera impresión de Ho Chi Minh estió negativa, y por desgracia no cambió os atros diyas. Ye verdat que malas plegar, o primero que veyé estió l'animada carrera Bui Vien y o parque 23 de septiembre, podié fer-me bell café con uego, bella canya de zucre y muitos sucos de parchita y bahn mi (u entropán vietnamita). Tot feba buenas farchas, pero o diya 31, fendo-me a primera gambada monumental por a ciudat, paré cuenta que Ho Chi Minh yera muito menos orichinal y pura que Hanoi, tant caotica u mesmo más que Manila, y con una fuixina insoportable y que no me podeba entrefilar en 31 d'aviento. Ni Manila ye asinas! No, no viviría en Ho Chi Minh, pero lo cierto ye que tamién cal decir que a ciudat tien un punto gamberro ta fer un viache de colla de colegas, muito millor en iste sentiu que a famosa -pero en muitos aspectos trista- Bangkok. Por fortuna, el haber-me trobau con Sara y Alejandro m'animó o cabo d'anyo! 


26.1.20

Enta Cagayán (iii) y La Unión: Ilagan chaponesa y surf


Rematau en Baggao, con niervols por saber si plegaba a la zaguera furgoneta enta Tuguegarao, con muita cansera alto y con una sensación agridulce d'a mía visita a iste lugar -dulce por don Ediberto y os puestos; baladre por a cansera y a sensación de que me veyeban como una billetera encara que fuesen amables-, pillé a furgoneta ent'a capital provincial y rechional, Tuguegarao, an que me miraba o paisache y as posibilidatz ta dormir mientras o sol iba disparixendo. En Tuguegarao tot o que veyeba en o móbil ta dormir me pareixeba caro, y más parando cuenta d'as valoracions d'os puestos y de que o poco que ufriba a capital ya lo heba visto en a mía primera chornada. Asinas que me dio por mirar as posibilidatz en Ilagan, capital d'a provincia de Isabela, encara en a rechión de Cagayán, y cata que'n trobé un con muitas buenas valoracions a buen pre. Como antiparti os buses ta Manila pasan por Ilagan, bi heba posibilidatz d'ir-ie a qualsiquier hora, asinas que pillé ixe aloix y dimpués de que a furgoneta me dixase en Tuguegarao ascape prenié o primer bus que i pasó y me planté en Ilagan. Dende Baggao dica Ilagan, alto u baixo cinco horas.

En Ilagan plegué amolau dimpués d'o ferrete d'os diyas previos, pero chusto o bus me dixó en o Jollibee d'o lugar, an que aproveité a cenar bien -bien en cantidat, no pas en sano, pero ya sabetz que ixas cosas a yo rai. Dimpués pillé un tricycle que en cinco minutetz me dixó en a puerta de l'hotel dito Meaco, que yera nuevo. Malas dentrar en a cambra o rostro me se metió bien contento: una buena cambra, con un escusau escoscau y con augua calient, un leito grant y un buen aire acondicionau. En reyalidat, no más d'una cambra d'un hotel de dos estrelas en Espanya, pero en os lugars poco turisticos filipinos cosas asinas se troban a faltar. Y dimpués de quatre nueitz en puestos a los que les caleba una u atra cosa -u todas-, y mesmo dormindo por tierra como en Santa Ana, de minchar roz y uego y de foter-me kilometradas a piet, scooter y bus de posientos viellos, decitz-me esquisito pero lo amenistaba. Mesmo tras pensar-lo una mica, como a ciudat ufriba dos cosetas a fer que me plenarían l'atrol diya y como o pre d'o puesto yera prou bueno, a la fin decidié pillar unatra nueit más y pasar-me-ne-ie dos.

A l'atrol diya, descansau, me desayuné roz con salchichas, uego y café, y marché t'a primera d'as dos atraccions que ufre Ilagan: o suyo túnel chaponés. No yera guaire luent d'o centro y
d'o mío hotel, asinas que i fue a piet, bordiando o fosal y veyendo como os mambrers yeran treballando as lapidas. A dentrada principal d'o túnel ye un parque chicot pero bien pincho y aprestau, encara que yo sin querer dentré por dezaga, que chusto yera a escuela, y que como todas as escuelas en Filipinas, yera bien cudiada, tintada con murals pinchos y adornos repolius y con parques-patios relaixants. La esnavesé y plegué en a boca d'o túnel, a o que cal dentrar con guida dimpués de pagar a correspondient dentrada barateta. O túnel y os chardins d'arredol son publicos y los chestionan treballadors publicos que yeran asabelo de mahos: yera o suyo primer turista d'o diya en puenda baixa, forano quan no'n i van guaires, y me dicioron que una mesacha polida -a la que quasi empentoron- m'amostraría o túnel. Yeran bien mahos y formaban quasi una familia, con a guida bi habió buena sintonía y dimpués quedemos a cenar y a veyer a ciudat de tardis-nueitz quan saliió de treballar. 

O túnel en sí no yera guaire grant y yera garchola y falsa d'as tropas chaponesas mientras a Segunda Guerra Mundial. Se'n son descubiertos 40 metros de túnel, encara que se sospeita que bi'n ha más. A guida, dita Gem, me dició que yera envolicau de rechirar pos as escavacions podeban esboldregar casas y edificios d'a ciudat. En a espelunga, bi heba donacions, armas y bombas enronadas d'ixos tiempos, y o que más me chocó estió una bomba chaponesa d'a Segunda Guerra Mundial -que mientras bellas anyadas emplegoron de campana- y a cambra grant que feba de garchola y an que muitos murioron por as condicions insalubres. O carcelero chaponés murió fa no guaires anyos dimpués d'haber demandau perdón y como curiosidat, noté que bellas mesachas astí teneban rasgos chaponeses. O túnel yera muito amplo, cosa poco común en os tunels que os chaponeses facioron, pos o tamanyo chicot les daba avantalla cara t'os norteamericanos. Dimpués de visto o túnel m'estié fablando una mica con a chent d'astí, m'animoron a meter-me un trache chaponés y a fer-me fotos por os chardins -dentro d'a espelunga no podeban fer-se-ne - y continoron mirando d'enreligar-me con Gem. Yo yera una mica canso encara, pero quité fuerzas y no quereba pareixer rebordenco, asinas que siguié o chuego y chentemos tamién en a cantineta, especializada en comida chaponesa, que teneban a o canto d'o parque.

Dimpués de chentar y de confirmar en l'hotel a mía segunda nueit, pillé un tricycle ent'a segunda atracción d'o puesto: o Ilagan Sanctuary, un parque-resort natural a os pietz d'o
Parque Nacional de Fuyot, tipico puesto filipino an que han ficau atraccions artificials en metat d'a naturaleza. Asinas, se i trobaba una tirolina, un rocodromo, piscinas artificials, bars, un hotel, un minizoo an que podebas prener serpients, un aviario, pero tamién cosas más naturals como unas gorgas, camins ta fer gambadas en a naturaleza y espelungas. Arrivar-ie no yera fácil porque yera luent d'o centro d'Ilagan y muitas carreteras y puents yeran espaldaus por as tamborinadas d'as zagueras semanas, pero tampoco no m'arrepiento d'ir-ie, pos tot o que siga aliviar aire fresco y limpio s'agradeix. M'amostró o puesto una guida maheta, encara que me dició que no yera guaire recomendable marchar t'as gorgas naturals en estar luent y a pista embarduquiada. Como antiparti a metat d'a marcha pretó a plever firme, y como encara no me quereba ficar en augua por o tatuache que m'heba feito Wang Od, pos descarté plegar en as gorgas. D'o que veyé, o que más goyo me fació estioron as tres espelungas -Main, Altar y Moon- con bocas esferents de dentrada y salida, mica embolicadas y que tamién emplegoron -y transformoron- os chaponeses mientras a Segunda Guerra Mundial.

Visto o sanctuario d'Ilagan, torné ta Ilagan centro y me descansé una mica ta quedar dimpués con Gem, con a que cené y que m'amostró a plaza Rizal en o centro d'a ciudat, iluminada por Nadal y con buen ambient. Ixa sería a mía zaguera nueit en a rechión Cagayán, una provincia que no ufre cosa especial en contimparación con atros puestos de Filipinas pero que da tranquilidat, ye pura sin turistas occidentals, tien os millors paisaches
de carretera, tampoco no ye aburrida pos tiene as suyas espelungas, gorgas, plachas y selvas, a chent ye maha y tiene os puntos de l'arqueolochía en Callao y a mini-Batanes de Palaui. Una muita buena rechión ta vivir una esperiencia mochilera y no pas turistica!

A l'atrol diya emprendié o camín enta La Unión, provincia que ye a la mesma latitut pero en a parti occidental de Luzón. A distancia no ye guaire grant entre Isabela y La Unión, pero cal trescuzar as montanyas de Cordillera. Pensé que me costaría o diya, pero me'n costó más y habié de fer nueit en Baguio, a ciudat d'a montanya que heba visitada feba menos de dos semanas pero que nunca no ye mal por o suyo ambient moviu sin plegar a o estrés de Manila, o suyo orache fresquet y o suyo rollo "guayón". Por o camín, puertos y paisaches de montanya repolius, d'ixos que fan que t'agane prener a bici y foter-te horas de carretera, encara que como en levaba ya prous, lo disfruté menos d'o que quereba. Baguio ye cara, pero en arrivar-ie trobé un puesto con buena relación calidat-pre dito Dely's, an que o suyo amo me tractó asabelo de bien, y astí pasé a nueit, aproveitando ta cenar bella cosa que no fuese roz en a famosa Session Road y ta fer-me una gambadeta por o parque Burnham.

A l'atrol diya marché ta La Unión y arrivar-ie me costó ya poco tiempo. Dimpués de valurar una mica as posibilidatz, decidié d'estar-me tres diyas y dos nueitz en a placha d'Urbiztondo, repolida y gran, famosa por o estar un puesto de referencia ta fer surf y por o suyo ambient sobrebueno. Careta, pero con buena infraestructura turistica, pillé un buen hotel en relación calidat-pre, premiando a calidat, y me descansé d'a semana de mochilero que m'heba fotiu, pillando una tabla y prevando a mía suerte en o surf y ninviando bell whatsapp y fendo bella publicación en Facebook ta fer denteras quan m'aburriba!

19.1.20

Enta Cagayán (ii): a isla de Palaui, o faro de Cabo Engaño y as auguas de Baggao


O tercer diya d'a mía travesía por a provincia de Cagayán lo pasé en a isola de Palaui, a poco más de 50 metros de distancia d'a punta nororiental de Luzón. Punto de trobada d'o Galeón de Manila, a primera ruta comercial periodica que trescruzaba l'oceano Pacifico, estió de grant importancia t'o Imperio Castellano y t'as Filipinas, y hue ye o principal reclamo turistico d'a provincia chunto con a espelunga de Callao. Y ta visitar-la, durmié a tercera nueit en San Vicente, o lugarichón an que se trobaba o embarcadero d'an que saliban as bangkas enta Palaui, lugarichón que d'atra man no ufriba cosa. 

Me'n puyé bien luego ta pillar a barca. A tardi d'antis ya heba mirau os pres y as cosas a fer: a principal localidat d'a isola, Punta Verde, chunto con dos u tres calas u plachas chicotas, bella isoleta u roca como a dita "d'o cocorel" por a suya forma, y o que más m'aganaba de veyer, o faro de Cabo Engaño. Pero me miré mal os pres, y resulta que veyer tot yera carismo, y más en contimparación con cursas parellanas en atros puestos de Filipinas... Asinas que me estié pensando qué fer, y o buen hombre que levaba o negocio publico y que se deciba Dani, me ufrió como alternativa veyer a isola fendo un trecking. Cal decir que en primeras me pensaba que me yera mirando d'escular, pero en verdat pequé de masiau desconfiau, pos l'hombre resultó estar bien maho y mesmo me contina ninviando mensaches ta felicitar-me o nadal y o cabo d'anyo. A opción d'o trecking yera tres vegadas más barata y antiparti m'aganaba muito más: feba meses que no feba echercicio en un ambient sano, l'orache yera fresquet y dimpués de más de 20 horas de bus acumuladas en tres diyas, pos bien que feba honra. 

Asinas que como siempre en iste país, a un problema siempre bi ha una solución, encara que siga tardana, y encara prou luego, pillé o barco que me dixó en Punta Verde, an que una guida me levaría por a isoleta. O barco bordiaba a isla de Palaui, que ufriba culors verdes que ya feban entrefilar que me trobaría una continación de Batanes. En Filipinas, os guidas por un regular gosan d'estar hombres y chovens, pero astí yera una muller ya madureta, pero con una enerchía y rasmia esparpallants. Dentre a suya buena forma fisica y o galvanot que'n yera yo, me puliba y m'heba d'asperar. A ruta, de 7,5 kilometros, tras trescruzar un manglar y un puent artesanal de bambú, fusta y vagas, feba a metat por placha, en un camín comodo, más quan una boira se nos heba mesa alto y nos tapaba o sol. Pero l'atra metat yera atro cantar: se ficaba en a selva, o camín yera enbarduquiau y engaronau por as zagueras plevias y yera un crebagarras de puyar y baixar. Ixo sí, a variedat de paisaches repolius que veyemos estió una d'as millors cosas de tot o viache: praus verdes, selvas tropicals y tamién selvas humedas frescas, carabaos repolius y monts, tot ta rematar en as runias d'o faro espanyol de Cabo Engaño.

Por o camín, a muller me deciba cosas intresants, más que más d'as matas y bichos que se troban nomás en ixa isoleta, como candreixos autoctonos y paixaricos, pero tamién datos
socials, como que viven en a isola arredol de 800 personas d'as que un cuarto son aetas, tribu que en o suyo diya pobló todas as Filipinas, que feban parti d'os ditos negritos por os espanyols, que os suyos oriches se desconoixen encara que son emparentaus mesmo con tribus de Madagascar, que os suyos rasgos fisicos ascape los fa identificables y que agora en quedan en chicotas comunidatz esparricadas por buena cosa d'as islas d'o país. En a isla de Palaui, mientras bell par d'anyadas tamién facioron o reality show internacional Survivors, que dimpués movioron ta Caramoan, y mientras veranos a isla se meteba a rebutir de turistas que quereban veyer una Batanes más barata. Y lo cierto ye que Palaui teneba ixe toque a Batanes u, como ells dicen, a Escocia, u como yo digo, a Cantabria: verdes praus, orache más fresco, chent menos charraire y comediant u, como dicié de Batanes, una Filipinas esferent. Yo aproveité varias vegadas y me posé en tasca fresca. A primera vegada dende veranos que podié tener ixa sensación! Mesmo ranqué una mica con a man y la ixulufré. 

China chana, mientras se'n iba a boira, se feba de meyodiyas y a fuixina prencipaba a pretar, pleguemos en o faro d'o cabo Engaño. Inaugurau en 1892, estió o faro nororiental d'as Filipinas ta guidar a navegación que veniba d'o Pacifico. Viello y rallau, tampoco no menaza d'espaldar-se y o propio paso d'o tiempo l'ha dau un toque asabelo de poliu. En os arredols, bell par de estructuras que responden a la casa y a falsa d'a familia que historicament cusiraba o faro, os Jamorabon. Tamién i yera o reloch solar de puenda espanyola. En as coronicas historicas d'a rechión de Cagayán que treballé o mío primer anyo en Filipinas mencionan muito iste faro y a suya construcción, pos iste faro, chunto con o ilocano de Bojeador -que tamién veyé en o suyo diya- marcaban toda a navegación septentrional d'o país. Se puet puyar por dentro y tiene anvistas repolidas dende as suyas finestrestas, encara que os escalerons son enronaus y cal parar cuenta. En sí, istas runias d'un machestuoso edificio colonial decimononico en o culo d'o diaple, sin cosa arredol fueras de clamors, verdes praus con vacas y carabaos, una mica de selva en un costau, anvistas repolidas y frescas d'o Pacifico y o estreito de Luzón, y una chiqueta pero repolida placha a un costau an que no me fiqué por tener encara o tatuache de Wang Od recient, feban d'o faro de Cabo Engaño un puesto idilico. Y más encara quan a istas cosas se les pilla más carinyo y intrés tras estudiar-las. 

Dimpués d'estar-me-ie un buen rato y con a calorina pretando, emprendiemos a tornada, que me la prexinaba más dura en chirar-se l'orache. Pero a propia fuixina tamién yera ixucando muitos camins embarduquiaus, asinas que lo que perdébanos por un costau lo ganábanos por atro. Ixo sí, ista vegada amenistemos beber muita más augua. En reyalidat o camín fa una ruta circlar, pero a segunda parti yera muito engaronada y no la heban escoscada de matas y barzas dimpués d'a puenda de plevias, y a buena guida me recomendó firmement de tornar por do yéranos venius. Y prou que sí, en istas cosas cal fer caso a os locals. Una vegada tornaus ta Punta verde, mirando-me bells lugarencos montando carabaos, ya canset y previo paso por un casichón an que bells ninos y cans yeran chugardiando, marchemos t'unas cascadetas que yeran a bells dos kilometros. O camín yera más sencillet que no o primer, pero encara asinas yera embarduquiau. As cascadas yeran mahas: paretz d'augua bien alteras que no feban blicos pero que formaban bell par de buenas badinetas abaixo ta mullar-se, encara que servidor no se i ficó que as garras, atra vegada ta salvar o tatuache. Por desgracia, yera difícil de fer fotos que retratasen lo polidas que en yeran.

Y feito o trecking y vistas as cascadas, marchemos ta Punta Verde, do bells pocos turistas orientals que no heban amaitinau tanto i yeran plegando. En total, menos d'una decena. Yo asperé a la bangka ta tornar-ne mientras me feba un café y le sacaba o bardo a las esportivas, pos yeran as onicas que teneba ta fer a ruta de más d'una semana que m'heba disenyau. A muller guida, bien maheta y foriconera, se mereixó una propineta extra. Astí hese amenistau millor as botas de mont, pero no lo entrefilé. Y una vegada pillada a bangka y en tornau, a mía venient gara sería o lugar de Baggao, a lo que plegaría dimpués de pillar bell par de furgonetas que esnavesoron os kilometros y kilometros de plana de rozals que dibuixaban o paisache d'os arredol d'a desembocadura d'o río Cagayán. Baggao apareixeba en bella guida como un referent de barrancos y, segunte un conoixiu en una fita por a luenga espanyola en Manila dito Maiyo Paolo y que yera d'o lugar, bi yera un d'os zaguers fablants d'espanyol de Filipinas en a provincia de Cagayán, o suyo lolo don Ediberto Buenaventura Gasa Herrero. Como antimás yera alto u baixo en metat d'o camín, tot pareixeba perfecto ta pisar ixe lugar y asinas lo facié.

Maiyo Paolo yera propietario d'un hotel astí en o lugar, no luixoso pero o millor que se i trobaba, y a un buen pre m'i quedé una nueit, encara que quereban que m'en i quedase dos. Charrando con ell por Facebook, ya teneba pensada a mía trobada con don Ediberto ixa mesma nueit, pero yo yera baldau dimpués de quasi 20 kilometros de cursa por o mont y bellas cinco horas de furgoneta, asinas que le dicié que millor a l'atrol diya. L'hotel tamién teneba un restaurancet decent an que cené bien, encara que a propia cansera feba que no tenese guaire fambre. Pero prou que caleba cenar ta privar problemas! En a plaza d'o lugar, ninos chugardiaban a o compás de villancicos y iluminaus por as contundents luces nadalencas. En a cena, una colla de chobens yera fendo una cena de nadal de treballo y miroron de enreligar-me con una d'as mesachas... y no hese dito que no, pero yera tant baldau, sin garra enerchía ta cosa, que no dentré guaire a o trapo. Asinas que cenau, me facié una buena y luenga ducha d'augua freda y dormié. 

A l'atrol diya, o mío cuarteno ya en a provincia de Cagayán, me'n puyé y me desayuné bien. En o propio desayuno, charré ya millor y más descansau con a muller encargada, que si no me falla a memoria yera tía de Maiyo. Gritó a o sinyor Ediberto, toda una institución en o lugar, y malas desayunar-me-ie m'estié charrando un rato con ell y faciemos bell video pincho en castellano, que encara que a suya luenga materna yera o ivanat, charraba perfectament en estar a luenga de pai y mai. Con más de 80 anyadas, teneba buenas historias d'a Segunda Guerra Mundial y a invasión chaponesa en a redolada, historias que no me'n asperaba y me alegroron o prencipio d'o diya. Dimpués d'estar-me-ie con ell bells tres cuartos d'hora, l'ama de l'hotel m'animó a no hopar encara y veyer beluna d'as maravillas naturals d'a redolada. Yo le dicié que levaba as garras y o cuerpo estricallaus y que teneba un tatuache que no podeba mullar, pero mesmo fendo-me o pupas encara asinas me convenció. Y chunto con un guida local -que no yera guaire maho- y un familiar d'ella, que sí qu'en yera encara que yo buscaba más que más silencio y soledat dimpués d'a tonyina d'o diya d'antis, marchemos en dos motos a veyer a redolada. 

O primer puesto que veyemos estioron as Blue Waters, badina d'auguas azulas turquesas repolidas, frecas pero no pas chelo, y a las que s'iba dimpués d'una aproximación no guaire dura por metat d'a selva. Unatra vegada, no me mullé que as garras. Como curiosidat, a badina yera alimentada por un arriu que surtiba d'una espelunga graniza, que con kilometros internos y bell fundracalo, remató d'explorar-se en 2017. Antismás se feban cursas por o suyo interior, pero agora son tancadas por fainas de conservación. En bells meses se tornará a ubrir ixe barranco-espelunga, que promete, prou que promete. I estiemos y chentemos a lifara que nos heba apretada l'ama de l'hotel y dimpués pillemos as motos ent'a segunda cosa a veyer, as Hot Waters, unas tiermas al canto d'un barranco repoliu an que saliba augua ruxient. Con tot y con ixo, arrivar-ie en moto nos costó quasi dos horas por camins con tollos y claperas, más encara dimpués d'as zagueras tamborinadas. Y tot en una chicota scooter. O mío culo y as mías garras no podeban más, y a mía paciencia tampoco. Y más quan o familiar que m'acompanyaba, que yera maho, no dixaba de charrar y charrar.

No, definitivament no yera o que amenistaba ixe diya. Y dentre idas y tornadas t'os dos puestos, me fotería quatre horas u más en moto, con fuerte dulor de garras y culo, veyendo os paisaches de Cagayán, que o primer diya m'encantoron pero agora ya no. Ya'n heba teniu prou! O guida, bien que quereba levar-me ta totz os puestos, pero una vegada en ellos, bien que quereba hopar ascape. Y no cobraba poco por cadagún. O familiar de l'ama de l'hotel y en o propio hotel dimpués, yeran catents con que m'i quedase una segunda nueit y por poco no pierdo a zaguera furgoneta ta Tuguegarao. Y os pres que me yeran metendo en o lugar, no yeran precisament baratos. Imos, que os paisaches d'o puesto y as suyas gorgas y espelungas yeran pinchos, o puesto yera prou puro, y antimás teneban barrancos a fer como o de Duba, pero yo yera dica os uegos. Con o tiempo, creigo que a mía cansera influyó negativament, encara que quedemos bien y manteniemos contacto por Facebook. No descarto tornar-ie, pos si quiero fer barrancos nomás conoixco puestos en Biliran y agora astí en Baggao, y iste zaguero pareix millor.