7.1.18

En Pakil (Laguna) por reis, con os amigos d'a biblioteca d'a UST


Iste cabo de semana os amigos bibliotecarios d'a Universidat de Santo Tomás m'han convidau a fer una cursa de mont y güergas por Pakil, en Laguna, como ya he dito en bell post anterior, no guaire luent de Manila. Y prou que no iba a dixar pasar a oportunidat y menos con tan buena chent!

Asinas, que o viernes de tardis saliemos ent'allí, con a intención de dormir en un puestet
muito pincho, y a l'atrol diya, sabado de maitins, amaitinar ta fer a cursa con prou tiempo y disfrutar-la. Asinas, nos ne puyemos o sabado a ixo d'as 7 d'o maitín, y busquemos un puestet ta desayunar-nos en o lugar de Pakil, anque prencipiaba a cursa. Pero antis d'ixo, marchemos a veyer a ilesia d'o lugar, consagrada a Nuestra Señora de Turumba que as suyas estatua y pintura principal datan d'a puenda colonial y que a leyenda diz que bells pescadors se troboron en Laguna y, por o suyo peso, la dixoron anque a corrient y l'airera les permitió mover a embarcación: Pakil.

Y mientras la yéranos visitando, un mesache muito maho s'ufrió a amostrar-nos a ilesia y
os principals puestos d'o chicot lugar: asinas, nos levó por todas as cambras d'a ilesia, nos explicó a historia d'a mesma, y dimpués, nos levó ent'as piscinas naturals que bi ha en o lugar -muito pinchas y muito baratas- y enta casa o suyo lolo, un pintor conoixido en a redolada -y con buena casa, chunto a la plaza d'o lugar no guaire luent d'a ilesia. Dimpués d'a curseta, que nos levó más d'una hora, marchemos a desayunar-nos, y dimpués d'o desayuno, pillemos un auto y un tricycle ta que nos amanase a o puesto anque prencipiaba a cursa ent'as cascadas de Buntot Palos.


Una vegada en o prencipio d'o camín, pillemos o guida que, como he dito varias vegadas, ye obligación ta fer ista mena de cosas en Filipinas, por seguridat y por lei, y ye una mida que encara que en primeras no pareixca guaire comoda, a la fin tiene muitas más avantallas que no incovenients. Aproveitemos y pillemos tamién bells vechetals y bells peixes -vivos, mesos en un pozal, y los mataban y te los estripaban astí mesmo- como chenta una vegada i arrivásenos y pretemos a caminar, mientras una ruteta que no pareixeba guaire exichent y que as estimacions deciban duraría bellas 2-3 horas.

O caso ye que camín-camín, tot yera embarduquiau y engaronau por totz os costaus.
Foraus a ripas por tot arreu, feitos por as propias corrients d'augua y as pisadas d'os caballos que de contino i pasaban -pos aduyan en as fainas agricolas- y o camín de buro y piedras feba que tot i que no bi hese costeras firmes, o camín fuese asabelo de furo. A la fin, tardemos quatre horas en arrivar-ie, ya baldaus. Pero en plegar-ie, a buena lifara que nos asperaba, con o plato estrela d'o peix feito en un calibo que o guida nos fació, chunto con a esparpallant anvista d'o blinco de Buntot Palos, feba ixuplidar totz os mals. A tot ixo cal adhibir o buen orache que i feba, pos l'augua y estar de contino en o paco d'o mont, feba baixar muito a temperatura y s'i estaba uno muito bien. Y dimpués d'a lifara, beluna mesmo s'atrevió a ficar-se una mica en l'augua!

Pero, tot o bueno tiene o suyo costau malo, y en iste caso, pos yera a tornada. Atra vegada por o mesmo camín, pero por bells motivos u por atros -a tardada, a sudor, etc.- os mosquitos, que por un regular m'han respetau muito en iste país, pretoron a fer d'as suyas, y bells bichos d'a grandaria de birabolas, sin exacherar, me dixoron as garras baldadas a fizons. Tenié suerte, pos a un companyer no le pertocoron mosquitos, sino una fastiosa sangonera en a garra! D'atra man, as nuestras garras y os nuestros cuerpos ya notaban muito a cansera, y se nos fació muito luengo o camín, tanto que i arrivemos ya de nueitz y quasi con medrana. Pero como tot o malo tiene bella cosa buena, podiemos ascuitar bell mono y veyer cuquetas de luz a boticiegas.

Una vegada en tornaus, decidiemos de fer atra nueit en o mesmo puesto, y no de marchar ta Manila, pos yéranos escamallaus. Asinas que nos duchemos, nos descansemos y
marchemos a cenar, y chusto nos trobemos con o nuestro amigo con o que prencipiemos a chornada. Cenemos totz chuntos en un puesto muito pincho en a plaza d'o lugar, con buena mosica, bien decorau y con una cena que sabeba a gloria -por a cansera y por a calidat- y barata. Y celebremos tamién o cabo d'anyo de Diana -que a pobreta yera estricallada por as agulletas! Dimpués, marchemos ta l'hotel, pero antis d'ixo, pillemos lambanog, una bebida alcoholica feita de coco, que sabe a chinebra. Y en ixas que en a cambra, entre lambanog y lambanog, nos animemos, y dimpués d'o lambanog continoron as bieras, y asinas dica quasi as tres d'a maitinada. Bien que lo pasemos! Y atra vegada más, bien maha que ye a chent filipina y más que más toda la chent que m'he trobau en a Universidat de Santo Tomás. Qué carinyo les soi pillando! Tamién aprendié bella paroleta más de tagalo, que entre tanto viache y tanto treballo, no'n soi pillando todas as que me'n fería goyo.

Dimpués, cayemos muertos en os leitos dormindo a garrón tirau, y ya a l'atrol diya, quasi con duelo, chentemos chuntos en un restaurant filipino d'o lugar y pillemos l'auto ta tornar ta Manila, con ganas de descansar-me, pero a la vegada con ganas de más cursetas asinas!

4.1.18

Enta Ilocos Sur y La Unión: rematando lo viache con gorgas


Dimpués d'as chornadetas de playa en o norte y a visita a o faro d'o Cabo Bojeador, baixé china chana enta Manila, o que me costó dos diyas en os que aproveité ta rematar de veyer as zagueras cosas d'Ilocos Sur que m'heba dixau en a ida y tamién ta veyer os puestos principals d'a provincia de La Unión, encara en a rechión d'Ilocos.

Asinas, tras fer una nueit en Vigan, pillar prou suco de canya con calamansi y aproveitar a suya carrera piatonal de Crisologo, a primera parada estió Santa María, lugar d'Ilocos Sur famoso por a suya ilesia de Nuestra Sinyora de l'Asunción, una d'as quatre ilesias barrocas filipinas que son patrimonio d'a humanidat seguntes a UNESCO. Si en a ida heba visitau a de San Agustín de Paoay, agora con ista y a de San Agustín de Manila que ya heba vista, nomás m'en queda a que se troba en a isla d'Iloilo. Tras fer a visiteta, mirar-me a ilesia y o suyo campanario -que por materials, estructuras y motivos feba farchas de mudeixars- pillé un tricycle ta que me levase ent'as cascadas de Pinsal.

A verdat ye que Filipinas ye a rebutir de gorgas, badinas y cascadas esparpallants, a cada qual más polida. Pero de tantas que bi'n ha, ya las heba deixadas ixuplidadas, estimando-me de veyer atras cosas y pensando-me que a man de Manila bi'n ha arrienda ta pasar os cabos de semana sueltos. Y con ixas barucas, a la fin mientras o viache decidié que ya yera prou de dixar-las ixuplidadas y que caleba ir ta Pinsal. Istas cascadas, famosas porque en ellas s'ha rodau bella pelicula filipina, tienen en total 80 metros d'altaria y remeran a las que trobamos pasau o puerto de Santa Barbara: una cascada muito altera y dimpués escaleretas y planos con badinas y banyeretas an que corre l'augua, con una temperatura templada y que son o paradís. Abaixo, en a gorga chigant, bells 20-30 filipinos y turistas asiaticos, alto, tot solenco. En primeras quereba fer una visita rapeda, ficar-me una miquinina en l'augua y prou, pero a la fin me i estié hora y media. De cabo ta quan, me miraba arredol por o risque de cullebras y cocorels, encara que m'heban dito que ixa zona yera prou segura.

Dimpués d'istas cascadas, pillé lo bus enta Bagar-Luna, l'atra parada, an que veyer dos monumentos: a ilesia de Santa Catalina d'Alexandría, d'orichen espanyol, y a torre de
Baluarte, tamién d'orichen colonial, medio espaldada, pero perfectament restaurada y agora reclamo turistico de toda a rechión d'Ilocos, encara que ye chicota, bueda y poco más ufre dillá d'as buenas anvistas ent'a mar de China. Dimpués d'ixo, me miré un puesto ta dormir por astí en o que dicen a Pebble Beach -placha de cantals-, que a la fin estió un resort turistico de clase media filipina, como los que se pueden trobar en a provincia de Laguna, a man de Manila. Istos puestos son curiosos, pos pueden achuntar grans luixos que cuestan una ripa en Europa -quatre piscinas, una con efecto caita-mar y atras dos con hidromasache- y atras cosas que no tendrían ni o pior d'os hostals -ex. mierda humana rebutindo de l'escusau, en proceso de descomposición. En cheneral, por ista mena de puestos, a presencia de jeepneys en a carretera, más tricycles, casas piors, más cans, ninos pior vestius, pior cobertura en o móbil, etc, uno ascape para cuenta que a provincia de La Unión ye más pobre que no as d'Ilocos Sur y Norte, encara que no se puet calificar como "provincia pobre" ni muito menos.

Dimpués de fer a nueit, desayunar-me y disfrutar d'as piscinas -y d'o escusau- d'o resort y
d'a placha de cantos rodaus, en a que se yera a gusto y se veyeba buena cosa de peixes y algas de todas as culors, m'enfilé ent'a nueva y zaguera chornada. En ista, prencipié visitando a galería d'arte Bahay Na Bato, en a Pebble Beach y centrada en a escultura en piedras. A verdat, tampoco no ye un imprescindible, pero ya que yera a o costau, pos qué menos que visitar-la. Y dimpués, facié una parada en Banoctan, ta fer una rapeda visita a la suya ilesia d'orichen colonial de San Miguel L'Arcánchel. Tras isto, marché t'o que sería o zaguer puesto de tot o viache: o lugar de San Fernando

O lugar de San Fernando tien tres cosas principals a visitar: como no podeba estar menos,
a suya ilesia de San Guillermo O Ermitanyo, pero tamién o templo maoista de Ma-Cho y as runias de Pindangan. Asinas, que ya con muita cansera, fuxina firme, jeepneys, tricycles y polución, facié una visiteta rapeda a la ilesia de San Guillermo, d'orichen colonial, espaldada mientras a Segunda Guerra Mundial y dimpués reconstruita por os vecins. Dimpués d'isto, visité o templo maoista de Ma-Cho. A verdat ye que ye un templo curioso, y mesmo se fa raro que no bi'n haiga más estando que a población china historicament ye estada y contina estando prou important en Filipinas. Con tot y con ixo, tot i que ye poliu, se trata d'un templo recient, que tampoco no aporta guaire a o conchunto d'o viache: imos, que ye un Paniello -para cuenta, istos de Ma-Cho no son budistas sino taoistas- y antimás en chicot. Ta rematar as runias de l'antiga ilesia colonial de Pindangan son en un barangay u vico difueras de San Fernando, pero en tricycle no cuesta cosa d'arrivar-ie. A ilesia ye d'o sieglo XVIII y quedó en runias en o tierratremo de 1892, remanindo y endurando dica os nuestros diyas.

Ya ta rematar, y con muita cansera, pillé o bus enta Cubao-Manila, rematando iste viache de 8 diyas por Ilocos Sur, Ilocos Norte y La Unión. De La Unión, cal decir que antimás d'o visitau, ye famosa por o surf que se fa en as suyas plachas, pero no teneba guaires fuerzas ta fer-ne. En ista provincia ya se veye como china chana as vacas dan paso a os carabaos, o panizo a lo roz, y a riqueza a la pobreza, sin estar ista extrema. Bell nino pobre en a carrera, bell can arguellau, pero no guaires. Casas más viellas, pero decents. Resorts menos luixosos, pero buenos ta pasar unas vacanzas. A la finitiva, dende a mía anvista agora mesmo, aquí predominaría una clase media filipina.

1.1.18

Enta Ilocos Norte (ii): Papugpud, arredols y o Cabo Bojeador


Dimpués d'a visita a las tierras marquistas de Laoag y arredols, pillé o bus y marché ent'a punta norte d'a isola de Luzón: Papugpud. Iste lugar ye conoixiu entre os filipinos por as suyas plachas azuls turquesas, a suya tranquilidat y o suyo orache 'fresco'. Sin estar uno d'os puestos turisticos más recomendaus, como Palaway u Boracay, tampoco no ye un completo desconoixiu. 

Encara que Papugdug fa parti d'a provincia d'Ilocos Norte, o trachecto en bus no ye curto: de dos a tres horas. En ell, puetz continar veyendo panizo, vacas y cada vegada menos pobreza. Os jeepneys han dispareixiu, nomás trobas autos privaus, furgonetas, buses y pocos tricycles. No bi ha trafico en as carreteras, ni botiguetas-guariches a piet de calzada y as formas de conducir son prou occidentals. As casas, que ya se veyeban buenas dende Vigan, aquí son encara millors -u a lo menos quasi no se i veyen chabolas u casas malas- y ferían a delicia de qualsiquiera de nusatros. Garra pobre en a carrera, pocos cans y fendo buenas farchas y totz os ninos bien vestius. Y, sorprendentement, iste libel de vida no ye enreligau con turismo occidental, quasi inexistent en a redolada -a lo menos os diyas que i estié.

Atra cosa que choca muito ye l'orache. Y ye que malas que pasas o Cabo Bojeador l'orache
se torna subtropical, pasando d'a fuxina enta un clima suau que fa alcordar-se de Canarias, aforro mientras o diya y con una chaqueteta mientras a nueit. Os zaguers monts de Cordillera, a latitut norte y as corrients marinas tienen a culpa. Tamién me pertocó un diya de plevias, por o que decidié fer en o puesto dos nueitz en cuentas d'una -por ixo, y porque ye un paradís terrenal. 

En Papugdug bi ha dos zonas de placha: Saud -u White Beach- y Blue Lagoon. Seguntes heba leito por o rete, a primera yera una zona 'más marchosa' y a segunda, más tranquileta. Asinas que malas plegar t'o centro d'o lugar, demandé a o tricycle de marchar ent'a segunda, pos quereba tranquilidat. Pero me dicioron que yera prou luent -45 minutos- y ya yera de nueitz, asinas que marché ta Saud, a bells 10 minutos en tricycle. Allí bi ha una ripa de puestos anque aloixar-se, a un pre muito bueno, con calidat decent y sin garra occidental. Asinas que allí que facié as dos nueitz. 

A l'atrol diya, encara que pleveba, veyé a esparpallant placha -repolida, esclatera, azula y sin quasi chent- y tamién marché ta l'atro costau, Blue Lagoon. T'a mía sorpresa, iste atro costau yera muito más edificau y con más chent, con hotels más caros, ninos ricos y malcriaus y bars: imos, que encara que a placha tamién yera repolida, o lugar yera poco menos que un mini-Benidor. Bien contento que me'n facié d'haber-me quedau en Saud. Dimpués, por a costa enta l'este arrecorrié a piet as principals cosas a veyer
por astí a man: a espelunga-arco costero de Bantay -Bantay Abot Cave- y dimpués de caminar una hora, o viaducto maritimo de Patapat (foto alto). Iste no ye una gran cosa y por Europa trobamos muitas construccions asinas. Manimenos, aquí en Filipinas ye una fita d'o desenrollo y a la chent d'aquí les encanta. Contribuye tamién a la imachen desenrollada de Ilocos en cheneral y en especial d'Ilocos Norte. En tornar, encara de diyas, ya feba sol, por o que aproveité ta ficar-me en l'augua fresca d'a preciosa placha de Saud. 

A l'atrol diya, me rebellé tornando-me a ficar en l'augua azula d'a placha entre palmeras,
y desayunando-me una tortiella de trunfas con suco de guanabana y café, ta recargar as pilas. Y dimpués d'ixo, china chana marché de tornada por a costa entre trycicles y a piet, ta veyer os principals atractivos turisticos d'a provincia. O primer estioron os famosos molins d'airera de Bangui a piet de placha. Encara que en 2014 Filipinas nomás teneba 4 parques eolicos y a enerchía eolica no representaba ni 0.2% d'o total produciu, os molins que se troban en a placha (20) y en os monts de toda a costa contribuyen a l'aire moderno y desenrollau d'a rechión, y atra vegada, ye curioso de veyer cómo a chent filipina lo considera un must turistico. Curiosament, andando por ista costa chunto a os molins y pasando por un vico que no se troba en GoogleMaps ni en garra puesto que he consultau, me trobé con as runias d'una ilesia colonial espanyola. Y ye que, como he dito en os posts d'antis, Ilocos ye a rebutir de monumentos colonials. 

Dimpués d'isto, visité as tamién famosas formacions cheolochicas de Kapurpurawan.
Formas curiosas, destacando una roca-mollón, resultau d'a erosión d'a mar con as areniscas, y que fan recordar a las formacions comuns en as isolas de Malta. Con tot y con ixo, o puesto ye chicot y s'arrecorre en 30 minutos u menos. Y ya, como zaguera parti d'as chornadas d'o norte, estió a visita a o faro d'o Cabo Bojeador. Iste faro, con tres partis -corte, pabellón y torre- estió feito por os zaguers espanyols y inaugurau en 1892. A mía historia d'aimor con iste faro viene dada por os documentos historicos que soi treballando sobre Filipinas, pos en os zaguers tiempos d'o colonialismo espanyol y mientras a puenda norteamericana iste faro situau en a punta noroeste d'o país estió clau en as comunicacions maritimas, y de contino ye mencionau y tractau. Asinas que, sin estar una grant cosa a veyer, ta yo de tanto ascuitar-lo y treballar-lo yera una visita obligatoria y ilusionant. Cal decir que por astí ya se prencipiaba a notar a fuxina atra vegada. 


En resumen, contra más puyas ent'o norte en Ilocos más riqueza y fresquet bi ha. O libel de vida d'o norte ye altero, igual que o que trobamos por un regular en Europa, y diría que mesmo con más calidat, con a saber-lo de casas esparpallants y sin as desigualdatz que se troban en a resta d'os puestos. Ye una redolada tranquila, con buen orache y sin atraccions turisticas destacables, pero con un desenrrollo occidental -molins d'airera, viaducto de Patapat, no bi ha jeepneys...- no basau en o turismo que fa un contraste singular con a resta d'o país. De seguras que si uno rasca una miqueta, trobará cosas fieras, pero en primeras, ista provincia pareix un buen espiello an que a resta de Filipinas podría mirar-se-ne.

28.12.17

Enta Ilocos Norte (i): Batac, Paoay y Laoag


Dimpués d'a experiencia de Vigan por bell par de diyas, hopé más t'o norte, pasando d'a provincia de Ilocos Sur enta Ilocos Norte. En primeras me pensaba fer nueit en a suya capital, Laoag -foto alto-, pero as pocas ganas de pisar una ciudat filipina por o suyo estrés, y a suposición de pres más alters, fació que me quedase una mica antis, en Batac, an que trobé un hostalet decent y a buen pre, con o suyo aimo chitando-me pedretas dica que l'habié d'aturar. 

Ya en a carretera, dende o bus uno puet veyer bells detalles que se fan raros: quasi no bi
ha jeepneys, o cultivo principal en os campos no ye o roz si no o panizo y se veyen muitas vacas y pocos carabaos. Ya si nos centramos en a gastronomía d'o puesto, o plato estrela son as empanadas, feitas de farina de panizo frita y por un regular farsidas con carne, uevo y papaya. No cal ni comentar o pareixiu a platos tipicos d'a gastronomía latinoamericana como os tacos nicas, as empanadas latinas u mesmo as arepas. Asinas, os paralelismos con latinoamerica son continos en historia, monumentos, trazas de vida, gastronomía y mesmo en lexico. Tamién cal decir que ya dende Ilocos Sur s'aprecia un libel de vida superior a la media filipina, si bien de tantas vegadas que he dito isto en zagueras, soi prencipiando a pensar que a pobreza de Manila no ye común en a más gran parti d'a resta d'o país. 

A primera aturada d'ista chornada estió o propio lugar de Batac an que facié nueit. Aquí se troba a casa-museu de Ferdinand Marcos, o famoso y polemico dictador que en ista redolada d'Ilocos ye venerau. Tanto que as eslecions las continan ganando o suyo fillo y a suya muller Imelda, famosa por a suya colección de calcers. De feito o primer estió a punto d'estar vicepresident de Filipinas fa una anyada. A casa-museu tiene bells obchetos d'a familia, bells trastes viellos que fan referencia a las formas de vida antigas y de contino propaganda en pro d'os Marcos: sincerament, no ye bella cosa imprescindible, encara que ye de dar fer una gollada a o propio edificio, enredigau en a puenda colonial y perfectament conservau.

Dimpués d'ista visita marché t'o lugar cercano de Paoay, an que facié tres visitas. Primero,
a suya ilesia de San Agustín, d'orichen espanyol y muito bien conservada, fa parti d'una d'as quatre ilesias d'o barroco filipino consideradas patrimonio d'a humanidat por a UNESCO. Antiparti d'a suya conservación, tamién han cudiau o suyo entorno con bells chardins pinchos -alto i calo una foto. Dimpués d'ista visita, marché t'as dunas de Paoay, un arenal costero granizo que leva un paisache desertico an que menos te lo podrías entrefilar, que ye de dar visitar-lo -levando siempre redoma d'augua-, an que se fan westerns filipinos y an que tamién bi ha opción de fer esportes de multiaventura. Y ta rematar, se
puet marchar ta Malacañang of the North, museu presidencial que estió a residencia de Ferdinand Marcos mientras o suyo mandato, atra vegada en estilo colonial espanyol, construita chunto a un lago bien poliu y a man d'as dunas antis ditas. Dentro, unatra vegada muita propaganda pro-Marcos, bells pocos trastes antigos y documentos relacionaus con a familia Marcos y poco más. En a salida, ixo sí, a posibilidat de pillar empanadas ilocanas sobrebuenas y baratas. 

A zaguera parti d'ista etapa la fa a propia ciudat de Laoag, a capital d'Ilocos Norte, con
más de 110.000 habitants. En ista ciudat, se torna a apreciar o estrés tipico d'as ciudatz filipinas: rudio, fumo, calor, dificultatz ta caminar por a carrera... pero tamién bella plaza muito pincha y prous casas, construccions y monumentos colonials u d'inspiración colonial -beluna d'ellas fendo referencia a qui estió gobernador cheneral de Filipinas, Fernando Primo de Rivera. Dentre ellas, destaca o sinking belltower -campanario que s'afunde- feito por os castellans y que china chana s'afunde por a inconsistencia d'as tierras en as que se posa. Atra vegada, me pienso que sisquiá piatonalizasen muitas d'ixas carreras centricas. De feito, una mica de prebatina d'espleitar tot isto bi ha, pos de contino en a ciudat trobas calesas que t'ufren un recorriu por a parti historica, pero prou que entre tricycles, buses, autos, bell jeepney, rudio, polución, entrascadas, etc. poco agana de pillar-las.

En resumen, mientras más puyas ent'o norte, paras cuenta de que bi ha más devoción politica ent'os Marcos y menos pobreza, pillando libels de vida muito parellanos a os
occidentals y sin esbafar a pureza filipina en o turismo occidental, que ye quasi inexistent. Ixo no quiere decir que a gran ciudat de Laoag no presente os mesmos problemas d'as urbes filipinas. Tamién, as similitutz con latinoamerica se fan cada vegada más grans, y no se reducen a o componente historico-colonial, sino tamién a custions culturals y antropolochicas.

26.12.17

Enta Vigan, ciudat colonial ¿La Habana, Candelaria u Asia?


Por istos nadals he decidiu fer una gambada d'una semana por a rechión d'Ilocos, y en concreto por as suyas provincias de Ilocos Sur, Ilocos Norte y La Unión. Y a primera aturada d'iste viache, que en cheneral comentaré en cuatro posts por a gran cantidat de cosas a decir, estió a ciudat de Vigan, fa poco nombrada una d'as siete ciudatz maravillas d'o mundo y patrimonio d'a humanidat seguntes a UNESCO.

Vigan, antismás conoixida como Ciudat Fernandina, ye a capital d'a provincia d'Ilocos Sur, estió fundada en 1572 -una d'as ciudat más antigas de Filipinas- y tiene una población
total de alto u baixo 55.000 habitants. O que la fa especial ye que ye una d'as ciudatz con más repuis colonials hispanicos de toda Filipinas dimpués d'a esferra d'a Segunda Guerra Mundial, si bien en reyalidat toda la rechión d'Ilocos ye a rebutir d'ilesias, fortalezas y casas colonials. Asinas, o que reyalment destaca en Vigan ye a suya restauración y cudiau, con a expropiación d'edificios historicos en risque d'espaldar-se, a conservación de fronteras y a piatonalización d'a carrera Crisologo. As nuevas construccions tamién han de emplegar os regles y materials propios d'as construccions colonials.

Pillando o bus en Manila a las 7:00 pm, i arrivé a las 3:00 am. Error, pos yo me pensaba que i plegaría alto u baixo a las 7:00 am, pero en nadal o trafico d'o país baixa asaber-lo.
Asinas que a ixas horas miré de trobar un puestet an que dormir, y lo trobé en a carrera Crisologo -a más important y turistica d'a ciudat: un cuartet en os baixos d'una casa colonial, sin escusau y un leito de fusta de puenda colonial, a rebutir d'humedat, y por o que me cobroron o modico pre de 30€, carismo y más encara ta Filipinas. Dimpués paré cuenta que dormir en a localidat vecina de Bantay cuesta a metat, en puestos muito más dignos -encara que menos historicos- y a 15 minutos a piet d'o centro de Vigan. Como dato, dormir en un puesto digno de Vigan cuesta arredol d'os 3000 pesos/nueit (50€).

Pero rai, vacanzas son vacanzas y a l'atrol diya prencipié a mía expedición por a ciudat. Dimpués de dos plazas pinchetas, a plaza Salcedo y a plaza Burgos que son quasi chuntas,
an que perviven bells edificios colonials como o palacio de l'arzobispau y un campanario y an que de nueits fan un espectaclo de luces y augua en a fuent de Salcedo, se troba a parti más important y famosa d'a ciudat: a carrera Crisologo. Ista carrera ye feita nomás por edificios colonials y o que le da un toque muito pincho ta Filipinas: ye piatonal y por ella no pueden marchar que piatons y calesas. O placer de andar sin o rudio de tricycles, motos y jeepneys ye una cosa que dica agora no he trobau que en os centros comercials y en a High Street de Bonifacio, y sin dubda, poder disfrutar d'una gambada ye o que más trobo a faltar de Zaragoza.

Mientras uno arrecorre ista carrera, veye una ripa de puestos turisticos y no tan turisticos ficaus en casas y palacetz colonials, con a posibilidat de fer-se un suco de canya de zucre con calamansi -un chicot citrico muito común por istas tierras y que en zagueras se ye metendo de moda en os puestos pixautos de Zaragoza a pre d'oro- que sabe a pura vida y nomás por 40 pesos: regalau! Bai que no me'n facié! Quasi totz os puestos tienen o suyo nombre en castellano, y mesmo en a luenga ilocana que se charra con argüello en a ciudat -te regalan un vocabulario basico en a oficina de turismo- y en toda la rechión remanen a saber-lo de castellanismos. Creigo que más que en o tagalo. Entre istos detalles y a propia carrera en sí, uno no sabe si ye en Candelaria (Tenerife) u La Habana, parixe ascuitar a mosica de Buena Vista Social Club de fundo y nomás o contraste con os rasgos asiaticos d'a chent que i ye -pos pocos occidentals i trobé- te fa pensar en a posibilidat de Filipinas. A ilusión remata quan uno para cuenta que a carrera no tien que 300 metros, y piensa que ye una peneta: podrían fer toda la ciudat asinas, pos os edificios colonials son mayoría por totz os costaus. Por suerte, bellas obras delatan que as carreras d'arredol de Crisologo se'n son prencipiando a piatonalizar.

Dimpués d'arrecorrer ista carrera varias vegadas y de fer-me buena cosa de sucos de canya con calamansi, veyé os principals palacios d'a ciudat, que son a mansión de Syquia y
o museo Crisologo. A primera, casa de verano d'a familia Quirino, d'a que feba parti o expresident Elpidio Quirino; a segunda, casa de verano d'un famoso advogau y politico en a redolada, dito Crisologo. Asinas, ista ciudat colonial ye estada uno d'os puestos de reposo d'os politicos y d'as familias importants filipinas mientras o zaguer sieglo. En istos museus-palacetz se troban pertenencias d'istas familias y trastes viellos enreligaus con as actividatz economicas d'a redolada, pero o más important en entrar-ie, ye l'arquitectura colonial. Dimpués de visitar istos dos palacetz, marché t'o museo Padre Burgos y l'antiga garchola castellana, tamién edificios colonials an que se troban documentos enreligaus con o Padre Burgos, mosen naixiu de Vigan y asasinau por os espanyols en considerar-lo proindependentista, y documentos que tractan a vida en a prisión espanyola, y an que atra vegada destacan l'arquitectura y os repuis colonials. Fueras d'a masión Syquia, que cuesta 100 pesos, a resta de visitas son de gufanya.

Dimpués d'isto, visité Baluarte, propiedat privada d'un mainate filipino que ha feito un chiquet zoo y un chiquet museo d'animals disecaus, y que permite a suya visita gratuita. Asinas, astí se'n veyen en semilibertat ciervos, caballos, estrucios, camellos, y engarcholaus, tigres, monos, cullebras, arainas, guacamayos, loros y atros tetadors chicotz. Ye un puesto curioso ta complementar a visita a Vigan, pero no ye un imprescindible, menos si esfendes a os animals -si bien cal decir que no i son de tot mal. Atra vegada, a visita se puet fer disfrutando un suco de canya con calamansi que, repito, sabe a gloria bendita.

Ta rematar, marché ta Bantay, o lugar que ye a l'atro costau d'o río Mestizo, deseparau de
Vigan nomás por un puent -puetz trigar-ne dos ta esnavesar-lo- y que tien o campanario de Bantay, construcción colonial castellana, en l'alto d'un mont y que ye o zaguer supervivient d'una antiga ilesia que se i trobaba.

Personalment, Vigan -y como iré decindo, Ilocos- ye un puesto que m'ha encantau. Encara que tampoco no lo recomendaría guaire a turistas foranos, pos ta veyer una mini-Habana, quasi millor directament marchar ta l'Habana, que probablement siga un viache más barato. O contraste y descontextualización, ixo sí, encantan, y me ricordoron a las sensacions que tenié quan estié en a ciudat de Quebec, localidat renacentista-barroca con aires medievals que fa alcordar a Alvi, Cordes u Carcasona, pero que ye en norteamerica. Manimenos, en o caso de Vigan, en estar extremadament chicota y encara sin desenvolicar en aspectos claus como a piatonalización u restricción d'o trafico, tampoco no merixe estar tan famosa como en ye. Asinas, sin querer entrar en chovinismos, si Vigan ye una d'as siet ciudatz maravillas d'o mundo y patrimonio d'a humanidat seguntes a UNESCO, allora Aínsa, Albarracín, u mesmo o casco de Uesca, Zaragoza u Teruel, habrían d'estar una d'as siet maravillas de l'universo. Entiendo que como criterios ta trigar-la como tal ye o contraste y sincretismo asiatico-americano-europeu y tamién a voluntat de querer desenvolicar-la, pero no o suyo estau actual.

18.12.17

Enta Cavite City y en busca d'o suyo chabacano (I)


O zaguer cabo de semana chusto antis d'as vacanzas de Nadal, he feito una curseta breu,
y ya que agora l'orache acompanya con unas temperaturas agradables, no he quiesto ni placha, ni gorgas, sino ciudat. Y como m'heba quedau con mono d'o chabacano, he decidiu d'ir ta l'atro puesto d'a isola de Luzón an que en teoría se puet ascuitar: Cavite City.

Cavite City ye una ciudat que da nombre a la provincia d'o suyo arredol, y que ye situada
en una peninsula a metat d'a bahía de Manila por o suyo costau sur a bells 30 kilometros d'a capital, lo que fa que iste siga estau un puesto estratechico tanto en a dominación espanyola, como en a norteamericana como agora mesmo t'o echercito filipino, que tien astí dos bases militars, una d'ellas bien gran. Tien una mica más de 100.000 habitants. Chunto con Ternate, en Cavite City se troba lo chabacano, un conchunto de luengas criollas castellanas. Pero si en Ternate se diz que bi ha arredol de 6.000-7.000 fablants, en Cavite City no bi'n ha que bells 500.

Istos fablants s'han de trobar en os vicos de San Roque y de Caridad, a os d'os costaus d'a
ilesia de San Roque -por cierto, que dicen que entre os fablants d'istos dos vicos separaus por una carrera bi ha esferencias dialectals-, a parti más antiga d'a ciudat y en a que remanen os zaguers repuis d'a colonización hispanica dimpués d'a destrucción d'a ciudat antiga por os EE.UU. en a suya luita contra os chaponeses mientras a Segunda Guerra Mundial. Antiparti d'a propia ilesia, istos repuis son o campanario d'a ilesia de Santa Monica y parti d'as murallas d'o fuerte de San Felipe, que agora fan un chicot paseo maritimo prou pincho. Fa goyo de marchar por istas carreras, pos son muito más tranquilas que no a resta de Filipinas y quasi se puet decir que no tienen trafico. Y ixo sin dixar de trobar os tipicos detalles curiosos filipinos, como un karaoke en a carrera a o costau de istas runias (zaguera foto) y muitos ninos y chovens chugando a baloncesto en a carrera. En o paseo maritimo, se troba o monumento a os ''13 mártires'' asasinaus por os espanyols mientras a suya luita por a independencia. A la fin d'ista parti se troba un parque bien maho, que pareix una mena de Tío Jorge en chicot, y en cheneral, tanto por as buenas y repolidas casas, por os pocos cans en a carrera, por o cudiau d'o parque, por o poco trafico y a tranquilidat d'o puesto, por os ninos vestius y por un urbanismo prou cudiau, uno para cuenta que Cavite City ye un puesto con un libel de vida más altero que no a resta de Filipinas.






Tornando t'o tema d'o chabacano, a primera sensación ye que sería de fácil trobar, pos por as carreras d'o lugar no ye difícil de veyer cartels en chabacano: uno d'ells felicitando o nadal y practicament coincidindo con un perfecto espanyol (foto más entabán). Mesmo o jollibee -a cadena filipina de comida rapida por excelencia, a la que adedicaré atro post- teneba os cartels de l'escusau en chabacano! Tamién a parti d'o monumento a os 13 martires, grafitis, botigas... Y lo millor de tot, una campanya de comercios an que meteba que atendeban en chabacano.

Dimpués de fer dos horas de gambada por o lugar aproveitando o buen orache y a suya tranquilidat, y sin ascuitar ni una parola de chabacano, me metié en uno d'istos puestos an que en teoría t'atendeban en chabacano (primera foto) y demandé un suco de mango... Pero, pobrichón de yo, allí no charraba ista luenga ni lo tato. Desilusión que me levé. Pero no reblé y arrecorrié todas as carreras an que os estudios dicen que se puet ascuitar chabacano: error, as onicas luengas
que ascuité estioron tagalo y anglés. Dimpués d'ixo marché t'o mercau, un puesto muito popular, y astí, de cientos de personas que bi'n heba, ascuité a una muller decir dos parolas en chabacano, y prou. Y ya, en o camín de tornada, pillé a un mesache muito maho y ubierto en o puesto d'os buses, y malas prencipiar a charrar con ell, me contestó en un perfecto anglés americano: tot y que teneba rasgos filipinos, yera de San Diego (California) y levaba tres anyadas vivindo astí porque heba fuito de EE.UU. por motivos legals... A yo trampis, le demandé por o chabacano, y me dició que belún lo charraba por San Roque y que quan lo feban parixeban cotorras.

A verdat, podría haber-ne demandau más, y d'estar catén, de seguras que hese trobau a bell fablant, pos como ya digo, aquí en Filipinas a chent ye muito más ubierta. Pero entre
la cansera que levaba dimpués d'arrecorrer o lugar -pos no nomás m'intresaba lo chabacano y lo lugar en sí mereixe visita- y a desilusión dimpués d'as experencias fallidas, decidié tornar ta Manila. Muito cartelet y poco fablant, y beluns d'istos cartels con reivindicancions politicas federalistas, por o que talment o tema d'a luenga tamién siga emplegau politicament. Con tot y con ixo, o puesto ye a pocos kilometros d'an que vivo, ye poliu y traquilo, y tendré una ripa de diyas ta tornar-ie con más enerchía y trobar a belún d'os zaguers fablants de chabacano cavitenyo!

10.12.17

Enta Ternate: placha y en busca d'o chabacano


Iste cabo de semana no quereba estar-me por Manila, como he feito os dos zaguers por motivos varios. Y tampoco no podeba ir-me-ne guaire luent: 225 examens finals a correchir tienen a culpa. Asinas que ista vegada sí, he decidiu marchar ta Ternate.

Ternate ye una localidat de bells 23.000 habitants que no ye que a bells 70 kilometros de Manila, lo que se traduz en bellas 2-3 horas quan bi ha entrascadas, ye decir, quasi
siempre. Iste ye uno d'os dos lugars d'a isola de Luzón -l'atro ye o barangay u vico de San Roque en a ciudat de Cavite- an que se charra chabacano, luenga criolla castellana, en iste caso influenciada por o tagalo más que más gramaticalment. Tiengo una alumna que ye d'iste lugar y charra chabacano, y o pareixiu con o castellano fa que si charramos lento nos podamos comunicar. En primeras heba pensau en decir-le que iba a ir-ie, ta que m'introducise a chent que fable chabacano, pero dimpués pensé que ta una primera exploración millor ir a l'aventura :-)

O chabacano tiene muita vitalidat en a ciudat de Zamboanga y arredols, en a isola de Mindanao, pero no pas tanta en a resta d'os puestos an que se puet trobar. De feito, mirar
d'ascuitar chabacano en Ternate sería quasi como mirar d'ascuitar aragonés en a más grant parti de puestos de l'Alto Aragón, si no fuese porque aquí a chent ye muito más ubierta y si en demandas directament, te charran u te meten en contacto con belún que en charre. O chabacano de Ternate s'esferencia d'a resta de chabacanos en que tiene muita influencia portuguesa, pos a población d'iste lugar estió marcada por migracions castellanas, y tamién portuguesas, procedents d'as Molucas. En o video, se puede parar cuenta d'ista influyencia portuguesa en rematanzas en u, i [pleitu, salvaji] u en as frases dende o minuto 1:48 [el ma mhiju sabe platicar chabacanu / todo lo que faiá...].

Tras fer una primera gambada por o lugar, y mirar d'ascuitar una mica de chabacano -con exito radiu-, pillé un tricycle que en 10 minutetz me levó ent'os puesto d'os beach resorts, hoteletz-camping de placha paradisiacos, que son capables d'achuntar cosas de difícil trobar u bien caras en países occidentals, con atras cosas muito más humildes, y en qualsiquier caso, a muito buen pre. Ya quasi de nueitz, me pillé una cabanyeta en primera linea de placha -sí, ixa toballa d'o peix ye de yo- y me fiqué por primer vegada en l'augua, que no yera a millor de todas en estar encara en a redolada d'a bahía de Manila, pero que encara asinas feba honra, y permitiba disfrutar d'a tranquilidat y poder aliviar aire puro. Y dimpués, ixa mesma primera nueit, torné t'o
centro de Ternate en atro tricycle, an que estié bell par de horetas veyendo o lugar y tanteando a -radida- presencia d'o chabacano. Chusto yeran en fiestas d'a inmaculada concepción, asinas que podié veyer a tot lo lugar celebrando y festechando más que más en a colonial plaza d'o lugar, con una ripa de críos, bella biera por astí -encara que muito pocas- y mesmo una charanga en a carrera tanyendo o paquito el chocolatero! -probablement, a cosa más espanyola que veyé en o lugar.

Poco dimpués torné y dormié en o mío guariche-paradís. Y a l'atrol diya, malas puyar-ie, me fiqué en l'augua d'a placha y dimpués de disfrutar-ne un buen rato, torné t'o
lugar ta fer una exploración más funda. Charré con varias personas en chabacano y a una d'ellas le facié un video -o video d'alto. Tamién facié gambadas por as ilesias y por todas as carreras varias vegadas, pos o lugar, tot y que tien 23.000 habitants, ye chicot y en media horeta se puet arrecorrer de cabo a rabo (en Filipinas l'aglomeración y a percepción d'os espacios ye d'una traza que fa que tot siga más preto, pero d'isto charraré en atro post). O lugar tiene como parti más important a ilesia y a plaza central, colonials, pero tamién choca que o livel adquisitivo ye más altero que no en a media de Filipinas, si bien tampoco no plegan a estar ricos u de ritmo occidental: se veyen buenas casas, no bi ha tantos cans y os que s'i veyen no gosan d'estar arguellaus, a chent no te se queda mirando fito-fito tantas vegadas como fan con os foranos en os puestos más pobres, mesmo me trobé con un occidental en o cabo de semana, previsiblement acomodau con una muller filipina. Mesmo diría, encara que aquí a lo millor me lo soi flipando, que un porcentache no curto d'a población presentaba rasgos menos asiaticos que no en o común de Filipinas y parixeban más bien latinoamericanos.

Sobre o chabacano, que chunto con o disfrute d'a placha y relaixación con tantos examens a correchir y tanto fumo en Manila yera o motivo d'a cursa, quito as siguients dos conclusions:

(i) Se diz que alto u baxo o 30% d'a población de Ternate charra chabacano, lo que serían
arredol de 7.000 personas. Con tot y con ixo, a mía experiencia ye que a luenga común en a carrera ye o tagalo, y en o caso d'as cheneracions más chovens -menos de 15 anyos-, a luenga ye l'anglés. O chabacano lo ascuité sin demandar-lo entre os conductors de tricycles y bells botiguers, treballos que gosan de corresponder a chent pobre. A mía intuición ye que ista, como toda la resta de luengas de Filipinas -talment fueras d'o cebuano- son en peligro de disparixer debant d'a presión d'a luenga nacional, o tagalo -muitas vegadas dito por ells 'filipino'- y de l'anglés.

(ii) En a carrera, s'advierte a presencia d'o chabacano en os nombres d'os puestos: tanto carreras u mesmo edificios publicos, como estableiximientos u botigas privadas. Encara que a presencia hispanica en istos sentius ye común en tot Filipinas, aquí se nota más gran. Y mesmo en a plaza d'o lugar bi ha bella plaqueta con bella inscripción en chabacano.

(iii) Por o que diz l'hombre en o video sobre o suyo fillo y a facilidat que tien de comunicar-se con espanyols y italianos, y por o que me comenta a mía alumna, no descarto que parti d'o poder adquisitivo d'a ciudat penda de rentas de chent que tiene treballos en os que charrar chabacano y poder comunicar-se con atras luengas romances y aprender-las con facilidat siga una abantalla. Con tot y con ixo, isto no ye que una intuición.

En resumen, mirar de trobar o chabacano en Ternate ye quasi como mirar de trobar l'aragonés en a más gran parti de puestos de l'Alto Aragón, con una esferencia: en l'Alto Aragón muitas vegadas has d'ir con un contacto que te introduzca a la chent local, aquí son muito más ubiertos y si les ne demandas, ascape te presentan a belún que lo charre. Encara sin emplegar o gancho de l'alumna que he mencionau, he puesto entrar en contacto con a luenga.