2.11.26

Ent’o Tayrona: no me leves en bicicleta


Esforigando, uno para cuenta que Santa Marta ye casa de no pocas referencias culturals y esportivas internacionals: Carlos Vives, Li Saumet, de Bomba Estéreo, o Pibe Valderrama… Y si sumamos a cercana Barranquilla, pos o primer nombre que me vien ent’o tozuelo ye Shakira. Y rechirando por a toponimia d’a redolada apareixen nombres como Tayrona, Santa Marta u La Arenosa, que ascape fan remerar a famosa canta «La bicicleta». Y con ixa melodía en l’esmo, un diya enfilé t’o Parque Tayrona, que a IA me recomendaba de visitar por a entrada de El Zaíno.

No prencipiaba guaire bien a cursa, pos ta entrar-ie caleba fer coda ta mercar un seguro medico —que o de viaches, que me cubre tamién ista mena de cursas, se vei que no les fa vez—, ta mercar a entrada y, dimpués, ta pillar una buseta que t’amanaba ta Cañaveral, a placha más cercana. En verdat, no son pres guaire caros, y menos ta yo, que boso como local, pero as farchas que fa bosar tres vegadas nomás ta prencipiar a desfrutar d’o puesto, pos no son mica buenas. O d’a buseta mesmo me lo pensé, porque m’aganaba d’andar muito y o trachecto yera por selva humida con buena uembra, pero, sin saber cuánto remataría caminando ixe diya, pos decidié pillar-la, y estió tot un encierto.

En plegar en Cañaveral, en tasament diez minutos, no aturé en ixa placha, pos m’aganaba de caminar. Pasé por a zona de Tequendama y visité as plachas d’Arrecifes, Arenilla, La Piscina y, a la fin, Cabo San Juan del Guía, sin ficar-me en l’augua —que, por una operación, tampoco no podeba—. En Arrecifes aturé a fer as diez: uegos pericos —ye decir, revueltos con ceba y tomate— con patacón —platano esclafau y frito— y café, a segunda inchesta d’o diya. Y ye que ya lo he dito varias vegadas por aquí: ta yo, o desayuno ye o millor momento d’o diya, y por ixo lo foi dos u tres vegadas, en muitas ocasions más por laminero que no por fambre.

O camín alternaba chungla con manglar, canyimos y selva ixuta. No yera mica fiero, y yo me lo pillé de muito buen implaz, que ya lo amenistaba, pero no exachero si digo que no yera soque un galacho de Chuslibol multiplicau por varias vegadas y con buenas plachas an que no mancaban hostalez «eco-friendly» y guarichez de birolla y bebida. Si pasas por Santa Marta, sin dubda fa vez visitar-lo, pero toda ixa fama ixamenada dimpués d’a famosa canta, pos como que no.

En plegar en Cabo San Juan del Guía, y con una miqueta de cobertura, miré si podeba salir por atro puesto, que no soi yo de tornar por os mesmos camins. Y cata que apareixeba un camín ta Calabazo, pero ya Wikiloc avisaba que no yera mica fácil: 500 metros de desnivel, con unas garras que ya yeran tremolando. Pero bueno, como yo soi d’os de chugar dica o final, pos me lancé. Esnavesé una placha cuasi disierta, que dicen nudista pero an que as pocas personas que bi heba pos yeran vestidas, y preté a fer una puyada matadora. A zaguera vegada que tenié ixas sensacions d’haber-me creixiu masiau estió cuan marché t’a placha de Güigüi, en Gran Canaria, sin d’augua, fa ya dos anyadas. Aquí, quieras que no, ya teneba una mica de conciencia d’o que m’asperaba y, retantindo bell par de vegadas, la facié, con sufrimiento pero sin muerte.

Habendo pasau o pior treito, me trobé con una caseta an que vendeban bebidas, a l’altura de Pueblito, y bi aturé bells minutos. M’atendió un mesache de melena envidiable, con una estatura y uns dients que compensaban a polideza d’os suyos pels. Cuan prencipió a charrar con una nina de bells cinco anyos y con atro hombre que pasaba o rato ascuitando narcocorrius en una viella radio, paré cuenta que charraban en atra luenga. Talment por ixo o mesache pareixeba tan foriconero —u desucau—, pos en a suya luenga sí que se le notaba una miqueta más espabilau. Con tot y con ixo, a cursa se meteba verdaderament intresant: yeran indichenas koguis, descendients d’os taironas, y a suya luenga perteneix a la familia chibcha.

D’a redolada de Pueblito dica Calabazo o camín encara yera duro, pero levadero: menos tecnico, menos duro y menos ruixent, acarrazau por as uembras d’a chungla, de cabo cuan baixo a companyía de bel mico y tamién de bells blincamonts chigants que feban asabelo de fastio. Pero, sin dubda, o millor de tot estió no trobar turistas y sí, de cabo cuan, más indichenas koguis, toz vestius de blanco. Me trescrucé sobre tot con ninas, que be d’estar que tornaban de bella escuela chusto a ixas horas, porque, si no, no entiendo qué feban caminando por astí. No pareixeban muito acostumbradas a turistas, pos cuan me veyeban saliban correndo.

D’atra man, en bell cartel s’anunciaba a presencia de jaguars y pumas en ixas chunglas. Ben d’estar-ne pocos y ben de fuyir d’os humanos, porque, si no, a yo ixas ninas me pareixeban una presa perfecta ta ixos bichos. Bell adulto que me trobé levaba siempre machete y, parando cuenta que no bi heba agricultura visible y que os camins yeran escoscaus, pos mesmo fantasié con que fuese ta esfender-se de bestias… pero probablement astí ya me flipé. A dinamica con toz ells siempre yera a mesma: foriconers, respondeban os saludos, pero siempre mirando enta tierra, como si a presencia d’un forano les incomodase una mica, sin tampoco no considerar-la agresiva.

Continé o mío camín, facié tuca y dimpués baixé china-chana, trobando ya casas, hostals y guarichez de venda de productos indichenas por a falda ixuta d’o mont, dica plegar en Calabazo con garrampas en as garras. Bien se vale que astí chenté bien, con un tipico corrientazo, y me pillé o bus de tornada ta Santa Marta. Más de quince kilometros d’un recorriu crebagarras que as guidas no recomiendan ta turistas por duro. Y de verdat que en yera, pero tampoco no imposible. Yo me trobé argüelloso, pos feba anyos que no me meteba en una d’ixas, y la pasé con nota: encara soi choven!

25.10.26

Enta Santa Marta: tornando t’o Caribe



Mes d’agosto, y dimpués d’una aturada de dos semanetas por Bogotá, me decidié a aproveitar as mías zagueras semanas ta visitar o país. En primeras, a placha y l’ambient caribenyo no me trucaban o ficacio, pero en istas que se chiró o mío tozuelo y a ideya de palmeras y aire salau y pegalloso pretó a embruixar-me. Bueno, más que no ixo, a ideya de fer muitas cursas costeras, de veyer a tuca Colón, una d’as más alteras de Colombia, y, más que más, d’arribar en Teyuna u Ciudat Perdida, antiga ciudat d’os taironas. Ta visitar-la calen de tres a cuatre diyas de caminata por selvas y chunglas.

Y asinas pillé un d’os muitos vuelos diarios que connectan Bogotá con Santa Marta, apresté a valisa vital y me planté, unatra vegada, en una sauna filipina de chents amables y desorden. Malas que salié de l’aeropuerto, pillé o Uber y noté l’aire d’a redolada, as sensacions filipinencas venioron ent’o mío tozuelo, más que más de Cebú, por o component urbano.

Aproveité ixe primer par de diyetas ta visitar os principals reclamos urbanos d’a ciudat, que, en verdat, pos en son pocos. O centro historico tien dos replacetas ditas Parque de Simón Bolívar y Parque d’os Novios, polidetas pero puercas y con presencia de prostitución, encara que menos d’a que podría fer pensar a fama d’a ciudat y d’o país. Beluna d’as carreras, chicota y piatonal, ye bien aprestada t’o turismo. Os corrientazos d’os guarichez d’ixa zona costaban cuasi o doble que en cualsiquier atra parti d’a ciudat. Y toda ista escena, chingarriada de murals polius, pero ya mica orichinals en garra puesto d’o mundo.

En ixe mesmo centro, dos museus d’entrada franca mereixen bells minutez: o Museu d’Arte, amostrau por escolans de bachillerato, de vez timidos y chalanguers, y o Museu de l’Oro, o más important d’a ciudat, que aduya a conoixer a historia d’a redolada y d’os taironas, más por as explicacions que no por as piezas exposadas. Más que no os contenius, o poliu son os edificios colonials en sí: o zaguer, a Casa d’a Aduana, estió o puesto de velatorio d’o líder independentista hispanoamericano Simón Bolívar. Ah! Y en o Museu de l’Oro aprendié que a famosiza canta «Se va el caimán» naixe d’una leyenda de Plato, a d’un hombre que podeba transformar-se en caimán ta espiar as mullers mientras se ficaban en l’augua espulletas en o río.

Atra d’as fitas, diría que a más important d’a ciudat, ye a Quinta de San Pedro Alejandrino, antiga facienda de producción de ron an que pasó os suyos zaguers diyas y feneixió Simón Bolívar. O puesto no fa burro falso: conserva os edificios orichinals y buena cosa d’o mobiliario, tien muitas zonas verdas y tamién una zona nueva con monumentos y un centro d’interpretación d’o revolucionario caraquenyo. Mesmo con una fuixina manilenya, a visita a iste puesto, si bien no ye especialment marcada en os itinerarios turisticos, ye imprescindible. A yo me chocó veyer banderas de tot o mundo devant de l’Altar d’a Patria, pos entendería as d’os países independizaus por Bolívar, mesmo as d’os países d’a hispanidat, pero a d’Espanya ya me se feba una mica más rara… y as de Japón u Anglaterra, pos no teneban mica sentiu ta yo. Pareixeba que hesen marchau t’os chinos y hesen pillau as primeras banderas que hesen trobau… Tamién me fació pensar en a ironía d’ixo: o líder d’a independencia de Colombia yera naixiu de Caracas, a capital d’un país con o que os colombianos rastran una historica rivalidat, dando-se mala fama os uns a os atros.

Tamién cal mencionar o vico de Taganga y a suya placha, a man de Santa Marta y punto de partida ta visitar o famoso Parque Tayrona, asinas como a cercana Playa Grande y as caletas d’arredol. Puestos con un ambient muito local, an que os colombianos marchan en familia u con amigos a pasar o diya, tal y como os filipinos de Luzón fan en Batangas. Pocos turistas y una infraestructura mica fachendosa: no ye mal puesto ta ir bien acompanyau, pero a yo istas cosas ya no me dicen cosa, que las he vividas por muitos países. D’atra man, si bien as auguas yeran turquesas y pareixeban repolidas ta nadar, fer kayak y snorkel, os pueyos d’a redolada yeran ixutos como Monegros, mica atractivos, en contraste con as plachas y paisaches d’atras partis d’o mesmo Parque Tayrona, como ya comentaré en atra entrada.

Tornando t’a ciudat, atras cosetas ta visitar, más ta pasar o tiempo que por atra cosa, son a replaceta y o fosalet de San Miguel, y as plachas urbanas, entre ellas a d’a badía, devant d’o paseo de Bastidas. No son puestos fieros, pero no dicen guaire cosa. Ganan muito animo, igual que o centro, dende o lusco dica as diez u once d’a nueit, hora en que a ciudat se torna practicament pantasma, fueras d’os barez d’o Parque d’os Novios. Santa Marta no ye mal puesto, pero me fació remerar por qué no tornaré t’as mías aimadas Filipinas y que en a mía vida amenisto ciudat gran.

19.10.26

Enta Jardín: o millor puesto de Colombia dica agora


No ye a primera vegada en istas zagueras semanas que digo que «iste» ye o millor puesto de Colombia. Pero ye que voi trobando alfayetas que se van superando, y ixo que a emoción d’os primers momentos ya ye pasada. Y ista vegada le pertoca a Jardín, lugar que me recomendó Andrea, que se ve que conoixeba os míos gustos. En primeras, por as fotos d’o rete, pareixeba unatro lugar colonial más, pero, con tiempo y sin guaires cosas ta fer por Medellín, pos decidié de dar-le una oportunidat y quedar-me-ie bells diyas, seguindo o consello d’a intelichencia artificial.

Arribar-ie en bus costó bellas cuatre horas, y bien se vale que os buses d’ista ruta son comodos, que ya me soi fendo galbán ta puyar en carromatos sin amortidors ni aire acondicionau. Y, malas arribar-ie, facié una gambadeta por o lugar, comprebando que efectivament yera unatro lugar colonial, pero iste ficau entre pueyos y monts verdes y folludos, y con un orache perfecto. Casas tintadas, ilesias, carreras atrapaciadas, turismo local —pero no pas guaire entre semana— y, sobre tot, una replaceta principal piatonal de raso, con una ilesia neogotica imponent, feita de piedra, y un ambient de fa tres u cuatre sieglos. Ixe ambient tamién trobaba o suyo mirallo en as puertas y finestras pataleras d’as casas, tot y que bi heba no pocos foranos. A primera impresión yera buena y, ta forro de bota, trobé una tabierna local barata con corrientazos —menús caseros y economicos— de sobrebuena calidat, an que rematé chentando y desachunando-me toz os diyas que i estié.

Ixa mesma primera tardi, dimpués de fer o check-in y una cucladeta, prenié a famosa Garrucha, montacargas u teleferico artesanal, como se quiera considerar, que s’inauguró en os anyos novanta ta que os vecins podesen esnavesar facilment o vallón a o sur d’a localidat. A yo istas cosas no me fan cerina… pero he de decir que montar-se-ie ye sinonimo de no saber si plegarás. O caso ye que no deixa de tener o suyo encanto, y más encara cuan puez fer a tornada a piet por as márguins d’o vallón, pasando por cascadetas, badinas y puents polius, baixo a mirada de caballos y vacumen y, sobre tot, con asabelo de muixons de todas as colors piulando arredol. Ta forro de bota, l’aire yera humido y una miqueta fresquet, d’ixe que a yo me fa reviscolar.

Ya de nueiz, facié una gambada por a replaceta d’o lugar, que, ta estar un miercres d’entre semana, yera asabelo d’animada, y con chent local, antimás: diría que ixo yera asinas toz os diyas de l’anyo! Y, tornando ta l’hostal, veyé que yeran fendo clases de salsa ta adultos en a escuela d’o lugar. Asinas que d’o primer diya quité que Jardín yera un lugar colonial poliu, con cursas arredol encara más polidas y con un ambient social sano y bien animau t’a grandaria d’o lugar.

A l’atro’l diya m’apunté a una cursa ta visitar un d’os dos platos fuertes que ufre Jardín: a espelunga de l’Esplendor. Y ye que os arredols de Jardín son a rebutir de cascadas y badinas, y muitas d’ellas son accesibles a piet dende o propio lugar. Ta arribar t'atras, sí que cal una cursa u una aproximación. Ista, en concreto, ye una cascada con una badina dentro d’una espelunga: una imachen que no veyeba dende Filipinas y que tamién me fació remerar Bara, en Guara, un d’os míos puestos favoritos. Arribar-ie, entre o trachecto en jeep —cara ta cara con a resta d’a colla, o que me remeraba os jeepneys filipinos— y a caminata, pos levaba arredol de dos horetas, tot y que cal decir que a metat d’o camín febanos una aturada ta retantir.

Dimpués, astí estiemos más de meya hora y, ta suerte de servidor, yéranos bien pocos: a nuestra colla, feita por un suizo majet, una australiana, un alemán, una parella americana y servidor, y atras dos collas. Choca que o perfil de viachero solenco cada vegada siga más común, pos, cuan yo prencipié, no yéranos guaires; a lo menos, no pas tantos. Choca tamién que yo, que no me considero precisament un dinamizador, estase o que más charraba con toz. Desfrutemos bien de l’augua chelada d’a espelunga, que, seguntes a guida, yera a siet graus y que a yo me relaixó asabelo. Y, con a poca chent que bi heba, o mesache suizo me fació bella foto en a que salgo solenco en l’augua, d’ixas que son asabelo de pinchas.

Ya de tardis, dimpués de pasar por o mío restaurant favorito, facié una ruta circular por o norte d’o lugar, pasando por os truiters y a cascada d’a Escalera, y tornando por a defesa d’un pueyo verde y folludo. Trigué os camins más raros de toz, ixos que no se veyen que en as imachens de satelite, dica arribar en una cuadra de caballos trancada. Bien se vale que o duenyo yera astí y me dixó pasar, que, si no, hese habiu de tornar bells cuantos kilometros. Asinas, plegué en o lugar t’o lusco, entre os cantos y as colors de muixons azuls de coda luenga, de gallos de roca royos y d’atras especies, cadaguna más polida que l’atra. Ya en o lugar, cené una pizza en un puesto muito recomendau, a mía primera pizza en anyos, y me facié una gambada por a colorida y chalanguera replaceta principal, agora iluminada.

Ta rematar, o sabado de maitins, dimpués de desachunar-me en o mío puesto favorito, me fiqué en l’augua d’as badinas de l’Amor. Ya las heba vistas feba dos diyas y m’heba quedau con as ganas de capuzar-me-ie. Astí paré cuenta de que yera a primera vegada en anyos que me ficaba en l’augua fresqueta d’un río, a yo que tanto goyo me feba rechirar y prebar todas as gorgas d’Aragón, más que más de Guara. Y vai si fa prebo! Tanto, que me prometié de fer-lo de cabo ta cuan y de no tornar a ixuplidar nunca más ista sana costumbre. Y, de feito, no tardé guaire a repetir-lo, pos, ya en Medellín, en menos d’una semana trobé en El Salado o racón ideyal. A ixo d’a una pillé o bus de tornada, levando-me a impresión de que Jardín ye, a lo menos por agora, o millor puesto de Colombia!

11.10.26

Ent’os recantos naturals de Medellín: La Romera y El Salado


Igual que Bogotá, Medellín ye rodiada de pueyos y monts por os que s’endevinan buenas rutas. Asinas que, ya en os zaguers diyas d’a mía estacha por a capital antioquiana, preté a fer-ne dos: La Romera y El Salado. A suya accesibilidat ye buena, pos no cal que pillar o metro ta plegar t’os lugars —agora bicos— y, dimpués, u pillar un Uber baratet u bien un bus d’aproximación. Sin maitinar guaire, me decidié y bi fue.

La Romera perteneix a Sabaneta, lugar con una replaceta repolida y un ambient bien acullient. Fer a ruta y rematar retantindo astí ye un plan perfecto ta un diya festivo. Y asinas facié: a escape me trobé con un ambient folludo y fresco, en contraposición a o común en Medellín. Y lo bien que lo disfruté! No sé qué tien ixe verdor fresco y humido, pero me fa reviscolar! O puesto me fació alcordanza de Tijuca, en Rio de Janeiro, y tenié a mala suerte que, chusto cuan plegaba en o refuchio, pretó a esgotaciar. Facié la d’aquell y me quedé alto, solenco en un quiosquet, ascuitando mosica y meditando, que de cabo cuan tampoco no ye mal. Sé que por a redolada bi ha bella cascada que m’hese feito goyo de visitar y, qui sabe, mesmo de ficar-me-ie, pero a la fin no podió estar. Poca chent bi heba: diría que bell par de parelletas y bell par de familias con ninos. Ya cuan remató de plever, bi baixemos. Sin dubda, muito buena cursa ta prener aire fresco, deixar o estrés a un costau y estirazar as garras, encara que as suyas costeras no yeran precisament tovas.

Buena cursa, sí, si no fuese porque, en baixar, un can d’un criadero de caballos dito San Martín El Divino me fotió un mueso. Primera vegada en a mía vida, y vai que no he feito cursas por monts de tot o mundo… Y antiparti, habié de comprebar a corrupción d’a policía de Sabaneta, que no se esmeró guaire en fer cosa. Bien se vale que en l’hespital a doctora choven m’atendió muito amablement y profesionalment, y me fació chanadas con o Mundial que recient heba ganau Espanya.

El Salado ye l’equivalent a La Romera, pero perteneix a Envigado. Aquí, pasada una truitera, bi heba un aria natural ta retantir, recient privatizada y trancada. Os lugarencos la conoixeban y blincaban a cleta u bien puyaban por a quebrada dita La Ayurá, como fació servidor. Astí bi heba vías t’arribar ta cascadas y espelungas, pero servidor yera canso d’a cursa por La Romera y s’estimaba más capuzar-se en as badinas d’astí mesmo. Y asinas facié mientras una horeta alto u baixo, con nomás a presencia intermitent d’una colla d’adolescents foriconers. En o puent tamién nos asperaban tres u cuatre caballos bien atrapaciaus con os suyos duenyos, que estoi que los teneban astí por si belún quereba turistiar. Si hese teniu más enerchía, hese puesto visitar más puestos d’a redolada y charrar-ne aquí, pero a verdat ye que no m’aganaba que de retantir. D’atra man, cal decir que, si a vechetación de La Romera yera bien humida y folluda, a de El Salado ye más ixuta, con más pins y sin d’eucaliptos. Por contra, ista atra curseta sí que ufre muitos puestos ta ficar-se en l’augua.

Y ye que Medellín, igual que todas u cuasi todas as grans ciudaz latinoamericanas en as que he viviu, ufre espacios naturals esplendents: naturals de verdat, con cascadas, gorgas y espelungas como as de Guara, pero aquí a golpe de metro, bus u Uber. Y no soi charrando de pueyos en metat d’a ciudat que encara preservan naturaleza, como os que ya mencioné de Nutibara u Cerro El Volador, ni muito menos de chardins como o Chardín Botanico, sino d’autenticas reservas naturals virchens y mica masificadas.

7.10.26

Ent’as replacetas de Medellín: a sapia d’Antioquia sin eslampar d’a urbe


Unatro d’os encantos de Medellín que mereix una entrada son as replacetas colonials d’os lugars que, mesmo que no fan parti administrativa d’a capital d’Antioquia, son ya mesos de raso en a urbe colombiana, con conexión por metro con a resta d’a ciudat. Aquí fablaré en concreto de tres: Sabaneta, Envigado y Bello.

A primera d’istas replacetas que visité estió a de Sabaneta, y diría que a millor de todas. Piatonal de raso, con asabelo de restaurants y bars d’estilo colombiano, bien atrapaciaus, colorius, con mosica de salsa, cumbia u vallenato, un ambient local y con un toque bohemio que me remeraba o d’o Chorro de Quevedo en Bogotá… pero con una esferencia: l’unico forano astí yera yo! M’aganaba de fer gambada y más gambada, mesmo repetindo os callizos y espacios; m’aganaba de fer-me un café, m’aganaba de retantir, m’aganaba de levar-me un libro y posar-me en os muitos bancos d’a replaceta… Sí, ixa yera a imachen tipica d’a sociedat colombiana, pero sin haber d’ir ta lugars a horas d’as urbes y, lo dito, sin de turistas. Me chugo a cabeza a que d’aquí a bell par d’anyos ixo será chentrificau y mesmo conoixiu por tot o mundo, porque tien toz os ingredients. Pero agora mesmo ye una alfayeta y, en o que toca a la vida social, ye o puesto que más goyo m’ha feito de Medellín.

A segunda d’as replacetas —u, millor dito, ya plaza, porque yera más gran en tamanyo— yera a d’Envigado. Podeba rivalizar con a de Sabaneta, pero o feito de tener bell par de carreras con autos en os suyos costaus le quitaba muito encanto, y l’entorno no yera tan acullient. Mesmo asinas, encara transmitiba a sensación de lugar tradicional y de plano d’Indias. Ixa sensación estió encara más fuerte a primera vegada que i plegué, chusto dimpués d’a victoria d’a selección espanyola en o Mundial… Y no pas por garra celebración u evento por ista fita, sino porque yeran as fiestas d’o lugar y heban atrapaciau un concierto de clasicos de salsa tanyius por una orquesta sinfonica!

Muitas vegadas charro de quan, en São Paulo, me trobé con una colla que feba samba con instrumentos celtas en un guarichet d’o centro d’a ciudat, con tot o mundo en l’interior danzando. Pues a sensación que trobé con os violins tanyendo Rebelión, de Joe Arroyo, estió a mesma. Y, dito siga de paso, tanyoron ista canción anticolonial chusto dimpués de chilar bellas salvas felicitando a Espanya por o Mundial: millor amostranza d’o sentimiento bipolar latinoamericano ent’a «mai patria», imposible.

Finalment, a tercera d’istas replacetas colonials no yera en o sur d’a ciudat, sino en o norte, en a localidat de Bello. A escape paré cuenta que, si Sabaneta amostraba un livel de vida alto y Envigado meyo-alto, Bello yera meyo-baixo. Muita más pobreza, suciedat y, sobre tot, asabelo de guarichez y azoques de productos d’imitación y baratos, encara que sin plegar a escenas de Manila, El Cairo u Dakar. Con tot y con ixo, a replaceta, con as suyas dos ilesias y, sobre tot, os muitos bancos —comuns por tot arreu en Colombia y que son sinyal d’a naturaleza social d’as suyas chents—, teneba encanto y daba ta pasar una u dos horetas alparciando y refitoliando por astí. Me facié un café solo —tinto— que pillé en un puestet en a carrera, y a muller que me lo vendió lo fació de buen implaz y con una alegría que no siempre se troba por os atros puestos.

Y aproveito a entrada ta mencionar unatro d’os puestos, iste ya en Belén, Medellín, que me chocó muito: o fosal de Belén. Difuera d’o circuito turistico y feito en os prencipios d’o sieglo XX, presenta una estructura circular arredol d’o patio y d’a capilla ubierta central que me feba muita alcordanza d’o cementerio historico de Paco, en Manila, que tantas vegadas he mencionau en iste blog. Yo me pensaba que o fosal filipino, ciudat de muertos que copia a estructura d’a ciudat de vivos que ye Intramuros, yera una exclusividat en o mundo hispano. Pero cata que no, que aquí trobamos tamién un fosal circular. Antimás d’ista referencia, tamién me trucoron l’atención a cantidat de anuncios d’exhumación por falta de pago que bi heba en as fuesas y o mal mantenimiento d’un puesto que bien podría estar bell diya en os circuitos turisticos.

30.9.26

Enta Santa Fe de Antioquia: prou de turismo colonial


Una d’as fitas marcadas si fas una estacha alto u baixo luenga en Medellín ye o lugar de Santa Fe de Antioquia, antiga capital d’a rechión y hue reclamo turistico, más que más local. Arribar-ie no cuesta guaire, menos de dos horas en bus u colectivo, y a carretera ye prou buena. Sin guaires más cosas a fer por a urbe de Medellín, me lancé un maitín, sin saber si una visiteta d’un diya sería prou.

Malas arribar-ie, comprebé a fama de fuixina que leva o lugar y a suya redolada. Sin plegar a os nivels de Manila, a calor me la fació remerar. Pero bueno, a yo ixo rai, que ya sabez que ta yo as calors no son problema. Preté a caminar por o centro historico d’o lugar, feito de tres avenidas —u carreras, como las claman aquí— y as suyas correspondients carreras perpendiculars: o Parque Principal devant d’a seu, a replaceta de Santa Bárbara, casas colonials tintadas y con restaurants u botigas de beliquez, bells hotels, más casas colonials… En fin, una mena de Villa de Leyva u de Barichara. Y sí, istos lugars son polius, pero millor en companyía que no solenco, sobre tot ta yo, que soi más dau a visitas urbanas menos casposas u bien a cursas naturals. Y ye que no quero desmereixer Santa Fe de Antioquia, pero, a la fin, as ufiertas de turismo de gusto local son siempre o mesmo, y perén casposas: que una Vigan en Filipinas encara tien o suyo suco, por a suya orichinalidat, pero aquí ya no pas. Encara que, si lo pienso una mica, a la fin L’Aínsa no ye que más d’o mesmo.

O caso ye que, mirando-me-lo una mica por o rete y con o consello de ChatGPT, pillé un tricycle ta veyer o famoso Puent d’Occident, a bells cinco kilometros d’o centro d’a localidat. Iste puent colgant de 1895 estió disenyau por José María Villa Villa, un nino prodichio d’os monts d’a redolada que remató estudiando en os Estaus Unius y participando en a construcción d’o famoso Puent de Brooklyn, entre atras muitas cosas. Ta visitar-lo, tenié a suerte de que o conductor yera José, un hombre con un acento extranyo ta estar colombiano y que se sabeba toda l’apasionant historia d’a construcción d’o puent, que da ta pelicula. Cuan i pleguemos, me trobé con una construcción imponent de fusta y acero, con a ferralla y a fusta d’as torres encara en uso, y por do podeban pasar mesmo autos. Astí, José me demandó si quereba fer-me un café, pero no me’n aganaba guaire… dimpués cuasi que me penó.

En tornar t’o centro de Santa Fe, por una carretera bien folluda y con una uloreta a humedattropical, le demandé a José de dó yera. De Venezuela… pero no de cualsiquier parti de Venezuela: de Valencia, an que pasé parti d’a mía infancia! De feito, conoixeba muito bien La Quizanda y Yagua, y cuasi que, de seguir charrando, habríamos trobau conoixius en común. Charrín-charrand, me fació alcordar d’a sapia d’as pizzas de La Toscana en o Big Low Center de San Diego, an que yo, un nino laminero de ueito anyos, yera capable de foter-me-ne una entera, nomás yo, ta sorpresa d’a mía parentalla. Yera un buen hombre y a conversación estió especial, deixando-nos dimpués os whatsapps por si acaso.

Si no hese estau por José y o Puent d’Occident, a cursa m’hese feito burro falso. Y no por fiera, sino porque ye más d’o mesmo y porque ixa mena de plan no va tanto con a mía personalidat. En grupet u con parella encara fería vez, pero si no, ta yo, no pas!

21.9.26

Ent’a Comuna 13 y Guatapé: turistadas de Medellín




Segunda semana por a popular urbe colombiana y, sin priesa, visité dos d’os puestos más populars entre o turisteu: a Comuna 13 y o lugar de Guatapé con o suyo famoso penyón.

A Comuna 13 ye una favela —u barangay, si leyez iste blog— de Medellín, famosa por a violencia dica fa tasament dos decadas. Violencia causada por o narcotrafico, por as guerrillas, por os paramilitars y por l’acción institucional, y que ha derivau, con a serie Narcos por meyo, en una chentrificación inaudita: todas as suyas carreras son a rebutir de murals, ninos danzando street dance ta turistas, botigas de beliquez y restaurants… y muito, pero que muito, cauquerré «escoscau». De favela diría que nomás alza as casas de ladriello nudo ficadas en as costeras d’os pueyos, pero poco más. Y si en as favelas de Río, como Rocinha, ya s’ufren circuitos turisticos, pero no conviene esbarrar-se d’ells por os callizos d’o formigal, aquí en a Comuna 13 nian ixo: rai an que te fiques y a hora a la que te i fiques, que a sensación de seguridat ye total, u quasi total.

D’atra man, mesmo con tot o que tien de postiza y casposa, fa vez fer-ie a visita guidada, pos os guidas locals, tornaus en autenticos profesionals d’o turismo, t’amostran a suya historia, an que sobresale o relato d’a Escombrera, an que remanen centenars de cadavres de victimas d’o conflicto armau colombiano, que en ixe vico troba una d’as suyas tucas más representativas. Os muitos lenaus dende an que se veye o vallón y parti d’a ciudat de Medellín tamién fan vez. Cal decir que a yo a cursa me fació honra ta socializar una miqueta, y conoixié a un profesor de luenga en Madrit bien majo, Alfonso, con qui dimpués veyé o partiu d’o Mundial Espanya-Portugal y con qui me trobé a l’atro’l diya en un evento d’intercambio de luengas.

Bells diyas dimpués marché ta Guatapé, lugar a bellas tres horas en bus de Medellín y famoso por un penyón que se pareixe a o Pão de Açúcar de Río, pero con escalerons ficaus en una crepa que permiten puyar en a tuca y sin teleferico. Fendo-lo ista vegada por a mía cuenta, salié d’a gara d’o Norte, i arribé y bi puyé. Alto y por o camín, un parque tematico con botigas de beliquez y restaurants a rebutir, asinas como un buen paisache d’o entibo d’o Penyol, con os suyos brazos y mechanas, pero poco más. O puesto no yera fiero, pero foter-te tres horas d’ida y atras tres de tornada ta ixo no fa honra. A pocos kilometros se troba o lugar de Guatapé, atrapaciau t’o turismo, con as replacetas, carreras, fronteras y portaladas viellas tintadas con colors vivas y raixosas, pero que no son d’o mío estilo de viache, y menos quan ya he visitau Villa de Leyva y Barichara, d’o mesmo estilo. De feito, me fa pensar si visitar Santa Fe d’Antioquia y Jardín, lugars arredol de Medellín y que pareixen d’a mesma mena, pero, como me sobrarán diyas, pos suposo que sí que lo feré.

Rematé ista segunda cursa chentando truita, pos m’heba quedau o concieto d’as que me minché en Guatavita y Bogotá, as millors d’a mía vida, y ixo que servidor no ye de peix. Aquí, talment por a fuixina d’a redolada y porque no teneba o diya, torné t’a mía ideya orichinal d’as truitas; ye decir, pos que no fan vez… y menos quan o pre triplicaba o coste d’as que me facié por tierras rolas.