30.4.22

Envistas d'o movimiento de l'aragonés dende o exterior: a perdida d'o romanticismo


Fa una semana que estió o concierto de Ixo Rai, dimpués de 20 anyos sin tanyer. Una fita ta l'aragonesismo que achuntó a muita chent, totz u quasi totz ells con un sentimiento común: Aragón. Uno, que no se considera aragonesista -ni sisquiera aragonés-, pero siempre intresau por tot, y firme seguidor d'a musica d'iste grupo, no ha dixau de leyer as coronicas y veyer as fotos d'una fita an que prou que m'hese feito goyo d'estar-ie, an que muitos conoxius y querius s'i achuntoron. Y en totz ixos documentos trobo un factor común: pocos, muitos pocos, chovenastros... Si ixa yera una fita ta l'aragonesismo, que dengún no se sienta ofendiu, pero l'aragonesismo fa ulor a la naftalina d'o armario d'a lola.

Y, con duelo, veigo como dende fa ya bells anyos a mesma situación se replica en o movimiento de l'aragonés, que ya sabetz me fa goyo de trestallar d'o movimiento politico aragonesista: que una cosa ye luenga, y atra identidat. A media d'edat d'os cursos d'aragonés ye cada vegada más altera, o numero de cursos ye menor, y a situación plega mesmo en as asociacions que tradicionalment son estadas más chovenils. O relevo ni se tasta. A qué fin ista perdida d'intrés en l'aragonés entre a chovenalla?

Muitos factors bi'n ha, y beluns s'han analizau muito bien: a perdida d'o sentimiento aragonesista, a fuerza de tendencias globalizadoras, y nuevos movimientos socio-politicos que no han reculliu o intrés y a reivindicación lingüistico-cultural -encara que belunos pocos nos i faciemos. Pero o factor que me fería goyo de mencionar aquí ye diferent: a institucionalización de l'aragonés.

En menos d'una decada hemos pasau de l'aragonés como dialecto d'o espanyol, luenga muerta u luenga de fatos, a luenga -en o pior d'os casos, "conchunto de variedatz". Hemos pasau d'una luenga quasi amagada a una luenga que tien un espacio en a televisión autonomica, titulacions universitarias, asignaturas en -bells- centros escolars y presencia más rigurosa en a prensa. Hemos pasau a tener una Dirección Cheneral de Politica Lingüistica y una Academia Aragonesa de la Lengua. Hemos pasau a tener una institucionalización -encara no completa- de l'aragonés. Y por ende, a imachen social de l'aragonés, sin estar encara a optima, ye muito millor que a que nos trobábanos fa 10 anyos.

Quiero decir que ista institucionalización de l'aragonés ha fagotizau o movimiento asociativo y reivindicativo d'a luenga? Prou que no. Si no, en os actos organizaus por a DChPL serían a rebutir de chent choven y nueva, y a imachen ye precisament a contraria: os mesmos de siempre, ya viellos fa dos decadas, agora encara más viellos.

Pero sí que veigo que o romanticismo que suposaba aprender y fablar en una luenga chicota y amagada d'o sistema s'ha perdiu, y ixe romanticismo no dixa d'estar un factor atrayent ta bellas chents, entre ellas, chovenastros adolescents que prencipian a salir d'o niedo d'a casa y a cuestionar-se o mundo. Fablaba d'isto fa poco con o mío millor amigo Enrique, a qui conoixié precisament en Nogará quan ell teneba 14 anyos y yo 16: yéranos dos criallos que nos cuestionábanos muitas cosas, que querébanos descubrir, ir dillá d'o sistema, y ixo nos levó a fablar ista luenga y a forchar una amistat por más d'a metat d'as nuestras vidas. Ixo, por desgracia, no veigo que se de más en o mundo asociativo de l'aragonés.

Quiero decir con tot isto que a institucionalización de l'aragonés ye estando negativa? No. Quiero decir que cal tornar a la estigmatización? Prou que no! Pero sí que cal trobar formulas ta fer l'aragonés más atrayent t'os adolescents y compensar ixa perda. Cara t'un mesachot de hue, a imachen que ufre l'aragonés ye de viellos, por un costau, y de encara más viellos, por atro costau. Soi culpando a "os viellos"? Menos encara, tot o mundo ye menester y ha de trobar o suyo puesto. Pero sí que aduyaría, y muito, que cadagún sabese ocupar o puesto que le corresponde, dixar os chovinismos a un costau, y rematar d'una vegada con a cansera d'os pollaviellas y d'os pollamásviellas.

26.4.22

Enta Recife (iii): chislas d'a urbe nordestina



Diez diyas dan ta muito conoixer y escribir, y no quiero deixar-me garra cosa important por astí, por muito que buena cosa d'o tiempo en Recife lo pasase fendo bieras y chugardiando con Miguel y Alice, u si no en a placha, que d'ixo no'n tiengo en São Paulo.

Asinas, o miercres Miguel me levó t'o museo estatal de Pernambuco, ficau en un poliu
.
palacio colonial, casa d'as familias más importants d'a rechión en os sieglos XIX y prencipios d'o XX. Quan i dentremos, as chovenetas que yeran atendendo o puesto nos dicioron que o miercres yera de valdes. Ya lo sabébanos ya, que por ixo mesmo hébanos alzau o diya t'ixa visita! Por dentro, una exposición ecleptica no guaire grant de obchetos antropolochicos y obras d'arte asociaus a Pernambuco, tamién con bella pantalla que amostraba bell chicot audiovisual y explicacions mica embolicadas. Ixo en o primer edificio, pos o museu en teneba dos, y l'atro yera a casa colonial propiament dita, repolida y con exposición d'obchetos y d'a vida d'una familia de clase alta en a puenda colonial. Y en os arredols, bella estatua con charnidetz que en verdat no yeran guaire bien cudiaus. En resumen, a visita no fació burro falso, pero Miguel me dició que se'n amenistaba horas ta fer-la y en verdat tasament en plega a una.

D'astí, Miguel y yo faciemos una gambada por os bicos de Graças y Jaqueira, an que Miguel
ha de vivir o zaguer mes d'a suya estacha en Recife. Sin estar guaire cosa, s'apreciaba atro ran: quasi no bi heba mendigos, no s'apreciaba peligrosidat y bi heba restaurants estilosetz en bella cantonada, como un chaponés que nos trucó o ficacio. Por o camín, visitemos o chardín d'o baobá, presidiu por un arbre baobá chigant, en a marguín d'o río Capibaribe. O puesto yera chiquet pero con encanto, y astí un viellet ufriba una gambada en lancha a un pré baratet. Yo a ixas cosas les he pillau o gusto, porque t'amuestran angulos de raso esferents y repolius, pero Miguel no lo querió fer, porque quereba alzar-lo ta bella veilada romantica con Alice. Facié a d'aquell -encara que prou que lo entiendo.

Y ya ta rematar a cursa d'o diya enfilemos t'o Parque Jaqueira, que no ye guaire grant ni
grant cosa, pero yera a rebutir de chent fendo eixercicio, mesmo con un chimnasio a l'aire libre an que bells monitors, que pareixeban ampraus por o concello u bella institución publica, guidaban a una colla de personas a fer os eixercicios, con mosiqueta d'ixa que anima y tot. O puesto, sin estar esparpallant, remeraba en formas -no pas en tamanyo nian en poliu- a o parque de Ibirapuera en São Paulo, y as suyas chents, as d'o parque y as d'os bicos, feban farchas muito más "paulistas" -u occidentals, si se quiere-, menos latinas. Con os pros y contras de cada puesto, sí que pareixeba millor aria residencial, menos problematica. Ixo si, de placha, no'n teneban. Atro diya tamién visitemos o chardín botanico, que por desgracia yera quasi albandonau, a penar d'o suyo potencial.

Charrando de placha, un diya fuemos Miguel y servidor, y dimpués Alice, a pasar a tardi, y teniemos una buena anecdota, d'ixas que alzo t'os nietos. Y ye que, fendo auguas de coco con Miguel, veyé bella cosa extranya en o mar, pero no alufré guaire bien qué yera. No le die
más importancia y en ixas, ya plegada Alice, me da por dentrar en l'augua a pixar, que l'augua de coco ye o que fa. Pero antis d'ubrir a mía voixica, Alice y Miguel me fan cenyos y aparatos ta que salga d'o mar ascape, y asinas facié. Os primers minutos pensé que ta cosa, pos no tornemos a veyer garra cosa extranya, y mesmo me pensé de tornar a ficar-me-ie a pixar. Pero en ixas que ixa cosa -millor dito, cosas- tornoron a apareixer-ie. No las podébanos veyer bien por as propias olas y a augua que yera una miqueta fosca: cocos? No pas, porque os cocos flotan. Personas? Dengún no bi heba deixau garra toballa ni cosa, y antimás, levaban muito tiempo buciando. Tartugas? Talment... pero en ixas, a puyada d'una ola nos deixó veyer bien qué yeran ixas bestias: tiburons. Y ye que a placha de Recife ye famosa por os suyos tiburons, y encara que a zaguera enrestida estió fa más de dos anyos, a cerina en una población que no bi dentra más de 5 u 10 metros en l'augua ye patent.

A l'atrol diya, marchemos t'a casa d'as tías d'Alice, Lais y Fátima. Viviban en una
urbanización no guaire luent d'o centro, de casas y carreras amplas y cuadriculadas, a más grant parti blancas, con patietz y as partis basicas de tot barrio: bell barichet ta fer borina y cenar, a escuela, bell supermercadet ta mercar o basico, y sobre tot, muito ambient vecinal y de rúa. Aquello yera clavau a la urbanización La Quisanda de Valencia (Venezuela), an que pasé parti d'a mía infancia. A seguridat más feble tamién se tastaba. Yo, mientras bell minutos me quedé callau quasi de raso en estar remerando... Pero más alcordanza me facioron encara as tías de Alice, que bien podrían estar as mías tías venezolanas. Chalangueras y acullients, sin preocupacions francas y con muita experiencia en a vida, y prou que sí, con bieras, y en o mío caso con caipiriñas, pasemos a nueit. Guisoron un plato arabe dito charuto, sobrebueno, servidor no feba so que repetir, y Miguel fació una tortilleta, a suya especialidat. Pero o millor de tot estioron os sacoletz -frisels embolicaus en una bolseta de plastico transparent- casers que en feban, os millors que mai he tastaus, y ixo que ya en he tastaus qualques. Más venezolano no podeba estar... bueno sí: quitoron o dominó! Y yeran todas unas expertas! -T'a desgracia de Miguel. Yéranos de bitibomba, tanto que sin parar cuenta, tornemos ta casa pasadas as tres d'a maitinada.

Recife ye en cheneral una buena visita, sin dubda, encara que Brasil tien tanto ta ufrir que no la calificaría de imprescindible. Ixo sí, a presencia de Miguel y Alice fació que ta yo sí que en fuese, prou que sí. A ciudat ufre una placha que São Paulo no'n tien, y escoscada, no pas como Rio. Pero a suya naturaleza ye más radida, y o pro d'o chalanguero d'un ambient latino se veye balanzau con una más grant peligrosidat, peligrosidat que, d'atra man, me pareixió menor que a de Salvador. De feito, de diyas se puet fer vida de raso normal, encara que de nueitz has de parar más cuenta y t'has d'adaptar a prener Ubers. Y dentro d'as suyas posibilidatz, se desenrolla con argüello y talento, como contrimuestran os suyos museetz. Pero o millor de tot o viache, sin dubda, estió conoixer a las tías de Alice y pasar una nueit con ellas.

8.4.22

Enta Recife (ii): una ciudat argüellosa


Celebrau o cabo de semana y descansaus en a placha o lunes Miguel, Alice y servidor, o martes ya decidiemos de fer una mica de turisteyo por a ciudat, y en ixas que dimpués de teletreballar, Miguel y servidor pillemos un Uber t'o centro. Alice no podió venir-ie en haber de fer bellas cosas con a suya familia, pero s'achuntó dimpués en as bieras d'a tardi.

A primera aturada en o centro fue o Forte das Cinco Pontas, agora tamién museu d'a ciudat de Recife. Bueno, a primera no, que antis marchemos a chentar t'un buffet libre que teneban de tot y nos metiemos como fozins. Y ya con o repós feito, astí sí que enfilemos t'o monumento, poliu pero una mica desmerexiu d'o paisache d'a ciudat en trobar-se chusto dezaga d'una carretera. Y ye un monumento que enganya, pos en cuentas no'n tiene que quatro puntas u baluartes. A qué fin ixe nombre d'as cinco puntas pos? Pos ye que o fuerte cambió a suya fisionomía mientras a suya historia, dende a puenda inicial portuguesa, dica a holandesa posterior de primera metat d'o sieglo XVII, ta pasar dimpués a mans portuguesas atra vegada, y a la fin estar reconvertiu en garchola mientras a independencia y dica metat d'o sieglo XX. A suya exposición interna no ye guaire grant, pero amuestra perfectament a historia d'a ciudat y d'a rechión. En o suyo exterior, bells canyons y o terrazo d'alto ufre buenas anvistas y fotos.

D'astí, marchemos t'o Museu d'o Ferrocarril, feito en una parti de l'antiga gara de tren, con quatre maquinetas antigas, bell traste y bell audiviosual. Igualment, no yera guaire grant, pero con ixo ganaba que no aturullaba. Y d'atra man, permite entrefilar a importancia historica d'o tren en a rechión y en toda a costa d'o Brasil, importancia que, como ye pasau en tantismas partis d'o mundo, ye decreixida en pro d'o gudrón y d'os autos, encara que puede estar que se torne tendencia global d'esdevenidero.

A o canto d'o museu d'os trens, se troba o Centro Cultural de Recife, una antiga garchola reconvertida en recanto turistico, an que botigas y locals d'asociacions culturals s'alternan en as antigas cambras agora acondicionadas, tot decorau con os tipicos batiauguas colorius d'o Recife, o sinyal de Pernambuco y monyacos tradicionals. No ye mica mal ta fer gambadas, disfrutando d'a güembra en una ciudat an que o sol preta firme, aproveitando tamién o par de tabiernas que i tienen. Y ta mercar beliquetz turisticos, sin dubda o puesto ye optimo. Ya podrían fer bella cosa asinas en Zaragoza, dando bell puestet astí a las asociacions de l'aragonés!

Dende o Centro Cultural de Recife, faciemos una gambada bien ampla por o centro comercial d'a ciudat, an que guariches en a carrera ufriban muita tecnolochía -pirata-, ropa, reparacions de toda mena y grasienta comida barata, fendo un curioso mezclallo d'olors que, atra vegada, experimenté por primera vegada en Manila. Muitos d'ixos puestetz se trobaban en un bulevard teitau que estoi que fería parti d'una antiga gara, que ufriba un paisache urbano poliu, y prou que no perdiemos a oportunidat de fer a gambada bien feita por astí. Tamién sobresale por poliu o antigo puent ferroviario, u Ponte da Boa Vista. En a resta d'o centro, se trobaban muitos más puestez, y baldaus, aturemos en un ta fer-nos un augua de coco bem gelada que nos reviscoló. Y más encara con a amistosa conversación sobre Espanya y Brasil que a chent que astí yera nos ufrió.

Con o nuestro cuerpo hidratau, pero encara cansos, marchemos t'o Parque Treze de Maio, an que a chovenalla se descansaba en mosqueras dimpués d'as clases, y nusatros les copiemos bells minutos. Sin tener grant cosa, ufriba un buen descanso t'una ciudat que as suyas ceras no son precisament desenrrolladas -pero sí, curiosament, os carrils ciclistas. Y d'astí, con o diya feito pero encara con rasmia ta fer bella coseta, nos decidiemos por visitar o Cemetério de Santo Amaro, fosal historico d'a ciudat, que no ye un reclamo turistico, pero ya sabetz que una d'as cosas que le fa goyo de visitar a servidor son os fosals. Sin estar una maravilla, teneba un encanto y yera muito más seguro y millor conservau d'o que bella resenya en o Google deciba. Estoi que lo han amillorau, porque os sinyals informativos tamién pareixeban nuevos. Y d'ixos sinyals, destacan dos sobre fuesas de ninos -una nina anonima trobada muerta en os 70 y un nino dito Alfredinho que murió antismás- an que bells locals van ta fer ofrendas, dica o punto de que son embotaus santos.

Y d'astí, ya con o sol baixando, marchemos t'una chiqueta rua a man d'o parque an que nos achuntemos con Alice y rematemos sin sol y con un sucoso airet un diya productivo entre bieras, baldaus y con ixe sudoret en a piel que quan marchas t'a ducha quitar-te-lo te fa una enfolga extra. Encara escribiré más de Recife, prou que sí, pero as sensacions que soi quitando d'a ciudat son millors d'as que m'asperaba. La trobo más segura que no Salvador, podendo fer vida tranquila de diyas -no pas de nueitz-, coqueta y concietera, con museus, rúas y parques que no serán de referencia mundial pero son bien dignos, con chents acullients de raso, y con o extra d'a placha y o suyo airet salau. Una ciudat que no ufre ni puet ufrir comodidatz, posibilidatz y servicios que tien una macrourbe como São Paulo, pero una ciudat adecuada y que se da motivos ta estar argüellosa. 

29.3.22

Enta Recife (i): Celebrando o cabo d'anyo


Cabo d'anyo ye una d'ixas cosas que no disfruto guaire, porque me traye muitas remeranzas d'o pasau... pero por ixo mesmo, tamién me fa goyo de fer bell plan que me cabide remerar en exceso. Y tenendo a o mío amigo Miguel y a la suya novia Alice en Recife, qué millor plan que fer una visiteta? Asinas que con bellas semanas d'antelación, Vanessa y servidor pillemos os vuelos y astí que nos plantemos. Y bien se vale que con bella semaneta, porque con tot isto d'a guerra de Ucrania y a crisi enerchetica, os pres en son puyaus quasi o doble en nomás un mes. Qui sabe si en tendremos más viaches asinas!

Asinas que o viernes nos plantemos en Recife y os anfitrions venioron a buscar-nos, fendo-nos a primera copichuela ya ixa mesma nueit, en una corte interna con buena mosica y buena bebida -ron cola, dimpués de muitos meses sin tastar-ne, ta servidor, por ixo d'alternar a caipirinha. Nos lo pasemos bien y encara enduremos, encara que a ixo d'as dos os cuerpos d'a galera yeran prencipiando a petar -o mío no pas- y pleguemos.

A l'atrol diya, ya más descansaus, encara que talment no tot o que yera menester, marchemos t'a placha, y dentre capuzón, palas, capirinha y bieras baixo un batisol, pasemos quasi tot o diya. Nos lo pasemos asabelo de bien, encara que no controlemos as bieras y as capirinhas, y dentre ixo y o propio orache bochornoso tropical, pleguemos en casa escamallaus y marchemos dreitos ta una siesta tardana que a la fin estió suenyo de tot. Sincerament, yo teneba una mica más d'enerchía que no a resta y me metié una mica triste: no m'entrefilaba prencipiar asinas o mío cabo d'anyo...

Pero bueno, facié a d'aquell y o domingo de maitins, ya en horas d'o mío aniversario, faciemos una mica de visita turistica por Olinda y o Recife antigo, ciudatz esferents pero solapadas. Olinda ye a capital historica d'o Pernambuco, asentamiento colonial portugués dende 1535, como contrimuestran os muitos edificios historicos y a propia distribución urbana, distribución y edificios que, como tantismos puestos en o mundo, son aproveitaus como reclamo turistico. Nusatros dentremos en una botiga muito conoixida d'artesanía, encara que no en merquemos, y dimpués, visitemos a ilesia-convento de São Francisco, con bellas repolidas anvistas d'a ciudat dende alto. O cansancio yera patent -y en o mío caso, tamién a tristura-, asinas que nos sentemos en a plaza, a rebutir de guarichetz de tapiocas tradicionals y beliquetz, y bi pillemos bell par de tapiocas ta fer as diez. En ixas que pretó a plever, asinas que preniemos l'auto y marchemos t'a segunda gara d'o diya: o Recife antigo.

En o Recife antigo ya escampó, u millor dito, s'iban alternando o escampe y o matacrabas, o que no nos privó de fer bella gambada por as rúas d'o que prencipió estando o puerto d'a rechión. En o propio puerto, a fita de kilometro 0 de Pernambuco, y en os suyos arredols, mercaus dominicals d'artesanía en a carrera,  casas antigas y coloridas -encara que no tanto como en Olinda- y, en una replaceta, una colla de frevo, a mosica tipica pernambucana, muito animada, y que ta servidor, teneba toques de ska. Alparcar l'auto no fue embolicau en denguno d'os dos puestos, siempre y quando feses pacha con os gorrillas. Astí, marchemos t'un restaurant centrico especializau en carne de betiello y pillemos un cupim no bafo, una mena de betiello afumau, bien sucoso, que nos aduyó a prener as menesters enerchías. Y tot a buen pre!

D'astí, decidiemos ir ta casa ta fer una cucladeta, y bai que nos fació honra. Dispiertemos con muitas más enerchías y rasmia, y marchemos t'un bar a o canto de casa, tamién con buena mosica y buen ambient, an que Vanessa quitó o suyo dominó y yo quité a mía competitividat! As caipirinhas tornoron a dentrar en o cuerpo, y bai si nos lo pasemos bien! Astí, Alice, Vanessa y Miguel quitoron os suyos beliquetz de cabo d'anyo ta servidor -chambreta, un monyado artesanal bien pincho, banyador- y facioron que un diya que ta yo no ye fácil, fuese millor! Muito obrigado!

Si yo no me metese triste y si no fuésenos baldaus -por no moderar a bebida, y más que más, por o propio clima de Recife-, estoi que nos lo hésenos pasau una mica millor. Pero encara asinas, estió un grant cabo d'anyo, con un sabado en a placha de bitibomba y una celebración o domingo de nueitz muito muito especial. Vanessa, por desgracia, heba de tornar ta São Paulo o lunes por treballo, pero servidor encara ficó una semaneta más en Pernambuco. Asinas que en as proximas dentradas charraré más d'os puestos, as chents y as formas de vida d'ista rechión brasilenya!


23.3.22

Enta Jaraguá (São Paulo): monts y guaranís


Cabo de semana que Vanessa y servidor querébanos fer bella cosa de naturaleza y cansera, bella cursa u como por aquí dicen, trilha, no guaire fácil, no guaire complicada, prou como ta depurar o cuerpo d’a placha y d’a borina d’os cabos de semanas d’antis. Y en istas que rechirando por o rete, trobé o que buscábanos: as cursas en o Parque Estadual Jaraguá, encara dentro de l’aria metropolina de São Paulo, an que a línea rubí de metro ufrindo dos paradetas. Asinas que, dispiertos, con augua y as carteras prestas, t’astí que pretemos.

Aturemos en a gara de tren de Jaraguá, y servidor quedó bien contento con l’arquitectura d’as garas de tren, porque pareixeban quitadas d’o sieglo XIX. No sé si ye que son antigas y encara las conservan, u ye que en bella remodelación heban apostau por un formato clasico, pero ye de dar reconoixer que quedaban asabelo de pinchas, con a cuspide d’ista arquitectura en a gara central de Luz. Y una vegada que i arrivemos, esnavesemos o bico de Jaraguá, con parti de favela, pero sin garra problema. Aturemos una miqueta antis de prencipiar a cursa ta prener bells salgados con os que fer as diez. O barichot d’a favela no pareixeba guaire bueno, nian os salgados guaire sucosos, pero as farchas enganyaban: quan nos los pretemos, en a tuca que faciemos, yeran prou buenos.

Prencipiemos a cursa a ixo d’as once, una mica tardi, pero en verdat, o recorriu no yera guaire luengo, asinas que no faciemos tardi. Bells quatro kilometros de puyada contina, con bell trampo más costerudo, pero cosa insalvable. Se pasaba de selva folluda atlantica a unatra mena de selva más ixamenada, que feba una impresión quasi mediterranea, ta plegar en una tuca con dos lenaus que, sorpresa, yeran a rebutir de familias. De qué coda? Pos porque a ixas tucas tamién se puet acceder en auto, y alto se tien mesmo una replaceta con parque infantil y guariches de chelau d’açaí y augua de coco, que bien que disfrutemos. Os monetz que no veyemos mientras o recorriu, los veyemos astí, agudos y mirando-se fito fito os chelaus y as bananas por si les ne cayeba beluna. Os guardias d’o parque natural, lo vedaban. Y como rematadera, un troz d’arredol d’un centenar d’escalerons que plegaban en as antenas radiofonicas, a tuca de verdat d’o mont.

Descansaus y disfrutaus d’as anvistas de São Paulo que as tucas de Jaraguá ofreixen, baixemos china chana, por un camín una mica improvisau que alternó una baixada por a carretera d’os autos y por as pistas forestals que heban apanyau en o parque natural t’os visitants. Bueno, ixo de china chana ye un decir, porque como o parque lo trancaban a las quatre, corriemos una mica ta poder fer ixe plan. Y una miqueta radius, aconsiguiemos fer-lo.

O diya heba saliu perfecto dica alavez, pero encara quedaba una sorpresa. Con o guardia quasi encorrendo-nos, saliemos d’o recinto d’o parque natural y decidiemos ir tornando china chana ta casa, ista vegada pillando l’atra gara de tren, que nos pillaba a la mesma distancia pero entabaixo, y no yéranos ta fiestas dimpués de bells 15 kilometros caminaus. En ixas que en una d’ixas carreras trobemos una favela pobriza, d’ixas que más ixorrontan y que remeran a muitos bicos de Manila, con a excepción de que en Manila ixos puestos son seguros y en Brasil, no pas. Veyemos tamién bella cosa de zagals que viviban astí, totz ells con rasgos amazonicos. Bella colla de indios que han emigrau ta São Paulo buscando millor vida y trobando mierda, pensé. Pos no! Os grafitis d’os paretes d’a muga d’o poblau pobrizo yeran a rebutir de referencias a la presencia historica d’os guaranís en a redolada. Sí, en pleno São Paulo, una tribu guaraní que i vive dende tiempos ancestrals! Vanessa se veyeba con más confitanza ta dentrar en o recinto y esforigar, y en mala hora yo me deixé levar por o miedo! Rechirando por o rete, he visto que a tribu recibe o nombre de Tekoá Pyau, que son amistosos, y que encara que no ye un puesto turistico, a chent que i ye estada recomienda a visita. Tamién fablaban de rituals d’ayahuasca y ixas cosas. 

Lo que pareixeba una cursa de cabo de semana que no sabía si daría dentrada t’o blog, remató estando una d’as experiencias más polidas en São Paulo. A Vanessa ya le’n he dito: tornaremos ta fer bella cursa en ixos monts, y ixa vegada sí, i dentraremos en a favela-poblau tribal! Sisquiá que belún encara fable guaraní!



20.3.22

Enta Juquehy con Vanessa: as plachas de São Paulo


Carnaval, carnaval! Brasil, Brasil! Pocas combinacions pueden sonar millor, y efectivament, o carnaval brasilenyo mereix: dos cabos de semana y a suya semana intermeya, astí por febrers, constituyen una d'as principals festividatz d'o país, conoixida en tot o mundo. Uns Pilars u San Fermins pero a lo grant, con orache calient, muita caipirinha, sudor y poca ropa. Y encara que servidor no yera en Rio sino en São Paulo y que encara bi heba bella restricción por o Covid -un covid cada vegada más ixuplidau, más dende o prencipio d'a guerra en Ucrania, tema de conversación universal-, me dio ta disfrutar-lo o primer cabo de semana.

Tamién cal decir que soi festechando con una mesacha muito maha dita Vanessa. Iste ye un detalle important, pos como diz a canta brasilenya, "carnaval chegando, qui tá enamorando sempre chora, mas qui tá soltero, adora". Pero yo soi serioso con ixas cosas, asinas que me dediqué a disfrutar o carnaval, pero respetando, que si no, pos ta ixo no festecho. Y en ixas, Vanessa y yo decidiemos aproveitar o segundo cabo de semana en a placha, una placha que levaba más d'un mes sin visitar, pos en São Paulo no bi'n ha.

Asinas que marchemos ta Juquehy, una placha bien polida d'o litoral norte de São Paulo, an que tienen bellas isolas que se pueden visitar con barco, plachas turquesas perfectas ta fer
snorkle, y buen ambient. Y isto de buen ambient cal esplicar-lo: a placha no yera a rebutir d'altavoces portatils con mosicas brasilenyas, como pasa en quasi todas as plachas de por aquí. A poca mosica que s'ascuitaba, gosaba de venir de bell bar estiloso y yera internacional. D'atra man, no bi heba mica basuera y sí muitos cans de raza. Quasi toda a chent astí yera blanca, y se podeba caminar a qualsiquier hora d'o diya y d'a nueit solenco por qualsiquier puesto. Y os pres, en consonancia con iste panorama, yeran caros, libel España. Efecticament, yéranos en una placha estilosa, de clase alta. Pero ixo sí, toda a chent que nos i trobemos y con a que i charremos fuoron asabelo d'agradables y amostrando siempre buen rollo. Nusatros no sabébanos que a placha teneba ixe ambient y ixos pres, y en verdat no ye o mío estilo, pero de cabo quan tamién agradeixo istos ambients: sobre tot, por a tranquilidat que suposan. Y si a chent no ye estirada ni farute, como fue o caso, allora de bitibomba.

O mesmo viernes que i pleguemos, marchemos t'a placha, faciemos a primera gambada y mesmo chuguemos a las palas. Dimpués tornemos t'a posada, una mica luent pero bien apanyada y escoscada, y con un desayuno buffet-libre sobrebueno, y nos ne descansemos
luego, ta concarar una cursa en barco a l'atrol diya. Con tot y con ixo, ixa cursa d'o sabado nos fació una mica de burro falso: o mesache que levaba o barco no yera guaire chalanguero, y como no teneba prou chent, no nos levó ta todas as islas, sino nomás ta una dita As Ilhas, que tampoco no yera mal, pero que no yera a millor. Antimás, a mar yera una mica revuelta, y no podiemos fer buen snorkle, y os pres astí en a isola yeran prohititivos. Con tot y con ixo, en metat d'a isola bi ha un estreito con unas pedras que fan de crebaolas, y quan as olas son fuertes, mesmo cruzan a roca fendo cascadas y una badineta: un espeutaclo repoliu pero que cal veyer con cudiau, pos si te ficas en a propia roca, te puetz estolozar fiero. O diya fació honra, y dimpués tornemos y cenemos en un restaurant en o centro d'o lugar, con buen ambient, y con a millor relación calidat-pre que trobemos.

A l'atrol diya, ya domingo, decidiemos fer atra cursa en barco, pos servidor heba contactau con varias achencias y una d'ellas nos repondió o propio sabado, con buen pre y con buena disponibilidat. Y encara que hébanos de tornar o propio domingo ta São Paulo, yéranos con enerchía y ganas. O problema ye que ista atra achencia yera en Barra de Sahy, a 5 kilometros de Juquehy, y que os taxis cobraban una ripa ta fer o trachecto. Pero una vegada desayunaus y dixau a posada, marchemos t'a parada de bus. En ixas, que un auto pirata atura y nos diz que si queremos ir-ie por 10 reais os dos (frent a os 50 que cobraba o taxi): aceptamos y sin problema fació o recorriu de tasament 10 minutos. Vanessa y servidor encantaus, y Vanessa me pregunta si bella vegada heba feito ixo, pos yera muito común en o suyo lugar de Bahía. Copón bendito! Y en Filipinas!

Faciemos a cursa con una familia bien maheta de mai, pai y fillo, que tamién comentoron os pres carizos d'a rechión, y a primera parada estió a Ilha dos Gatos, an que fiquemos solencos por meya hora, y aproveité ta fer snorkle, agora sí, muito millor que l'atro diya,
gracias a las piedras coralinas y a o mar calmo. D'astí, pasemos ta Illa dos Couves, an que bi ha un alberde propiedat d'un americano a o que se plega dende una piscina natural en a placha, que tamién tien una pasarela ta capuzar-se en l'augua, y an que podié disfrutar d'o millor snorkle que he feito en Brasil, chunto con o d'o Farol da Barra en Salvador. Yo yera en a gloria! Y Vanessa, que yera prencipiando a emplegar bien as gafas d'augua, tamién! Y como zaguera parada, tornemos t'a Ilha das Ilhas, pero ista vegada ta atra placha, más chicota, pero con millors auguas ta fer snorkle. Nos fació asabelo de goyo y nos lo pasemos muito bien, caipirinya prohibitiva incluita -ta una vegada, feremos a d'aquell. Vanessa, que en prencipiar no yera mica segura en a augua, remató indo bien mar adentro! A cursa d'iste domingo fació asabelo d'honra, más quan o barquero yera mahet, en tornar mesmo nos deixó en a placha de Juquehy, y nos tocó compartillar con una familia tamién asabelo d'amable.

Y ya de tornada, brendemos en o nuestro restaurant favorito y conoixiemos un zagalet mahismo mientras asperábanos o bus. Ell nos recomendó gorgas, badinas y atras plachas menos conoixidas t'a proxima vegada. Iste mesache, chunto con a familia d'a cursa, una muller que le dio una redometa d'augua a Vanessa en una placha quan teneba muita sete y o guariche que'n vendeba yera trancau, y una muller vielleta que nos ufrió una agradable conversación o primer diya, me contrimostroron que a chent astí, tanto turistas como locals, yera asabelo de maha. D'atra man, o puesto ye una maravilla natural, quasi quasi a o libel de Ilha Grande, con plachas paradisiacas, auguas turquesas y monts humedos. Sin dubda, un buen puesto ta que Vanessa y servidor disfrutásenos y nos conoixésenos millor, encara que ya levamos más de tres meses chuntos. A tornada, que nos ne costó seis horas por a entrascasa,y as mías quemaduras por no emplegar crema solar, estioron pres que fació honra pagar!


3.3.22

Enta Ciudad del Este (Paraguay): l’alfaya amagada


No dentré guaire bien en Paraguay, como ya comentaré en una dentrada especifica sobre as mías deleras migratorias. Y ye que, a primera vegada que pasé a muga, dos policías de paisano con malas farchas y malas trazas m’apercazoron y me “furtoron” a cartera, pero quan veyoron que no levaba cosa sospeitosa, me la tornoron y me dixoron. Y poco dimpués, atro policía me pidió un soborno ta ficar o siello d’o país en o pasaporte y no levaba efectivo, encara que me veyó tant ababol -le demandé si admitiba tarcheta de credito- que me dició de buen implaz que si nomás iba a pasar bellas horas, no’n caleba. Pero con semellant introducción, y veyendo un paisache de botiguetas de rastro con un ambient que no amostraba guaire seguridat, ni dos metros i pasé que volté ta Brasil por o Puente de la Amistad.

O caso ye que a l’atrol diya conoixié un guida incheniero ambiental, Adri, asabelo de maho, que m’animó a conoixer una mica más a ciudat paraguaya, y prou que acepté. O primer puesto t’o que me levó fue o Salto Monday, una cascada bien pincha, prou que chicota en contimparación con as archentino-brasilenyas d’o Iguazú, pero más grants que cualsiquiera aragonesa.  Y o millor de tot, sin masificación, podendo disfrutar d’un puesto tranquilo, aprestadet pero encara natural, sin agobios. Tot o contrario a Iguazú. Dimpués, me fació una gambada en auto por as rúas d’a ciudat -y de l'anexa Ciudat Presidente Franco- ya mientras baixaba o sol, m’explicaba toda a suya ciudat y suya tierra con argüello, mesmo charrando una mica de guaraní, y finalment me levó t’o portet d’a ciudat, en o cruce d’os ríos Iguazú y Paraná, ollando as marguins brasilenya y archentina de l’atro costau. Ah, y tot isto bebendo tereré, igual que o mate archentino, pero que aquí beben fredo, t’o goyo de servidor.

Si o centro de Ciudad del Este, que se troba nomás en pasar a güega, yera quincallero como Quiapo en Manila, totz os arredols yeran tot o contrario: residencials, tranquilos, pero con un lago y bells parques ta relaixar-se, y tamién restaurants, cervecerías y puestos de borina, muito frecuentaus por os estudiants brasilenyos que bi van a quitar os suyos estudios universitarios, más baratos astí. A chovenalla tamién s’achuntaba de nueitz en una replaceta y en una parti d’a marguín d’o río, competindo en rudio y mosicas brasilenyas y latinas con os altavoces d’os suyos autos. Como curiosidat, a ciudat ye a rebutir de gasolineras, tot o contrario que l’archentina Puerto Iguazú.

A l’atrol diya de maitins no perdié a oportunidat de visitar solenco o Entivo de Itaipú, un autentico mar compartillau dentre Paraguay y Brazil, un d'os entivos más grants d'o mundo, que proporciona o 16% d'o total d'a enerchía electrica consumida por Brasil y o 76% de Paraguay. A cursa en a parti brasilenya se fa en un autobús y atura en tres puestos, an que se veye a presa dende angulos diferents, baixo a ollada refitolera de bells chigüires. Explican de contino os esparpallants numeros d'o entivo -datas de construcción, d'extensión, de producción electrica, asinas-asinas-, y tamién as midas que se prenioron ta compensar o impacto ambiental.

Y ya de tardis, o guida Adri me levó t’o Hito de las Tres Fronteras, dende a parti paraguaya: aquí a dentrada yera a voluntat, y no bi heba garra botigueta ni muito menos garra atracción turistica aprestada. D’ixas cosas, nomás bi’n heba dos u tres familias guaraníes  (y atros indios d’o Paraguay) vendendo en lienzuelos a suya artesanía. En o puesto nomás bi heba bell par de familias y belunas parelletas. Pero fueras d’estar ixauto, yera muit más especial: tranquilo, sin masificar como o puesto brasilenyo, y ufrindo as millors anvistas de todas,
tenendo de frent o río Iguazú y por dezaga o sol, que s’amagaba detrás d’o sinyal de Paraguay. Idilico.

Y dimpués, encara con luz d’o sol, Adri me levó por os arredols d’a ciudat, muito agricolas, an que destacan as fabricas tradicionals de ladrillo, y por os campos, que mientras os zaguers anyos s’han plenau de soya, cultivo muito empentau y demandau por interpresarios brasilenyos que bi van a fer negocio. As casas yeran cada vegada más humildes y rusticas mientras salíbanos d’a ciudat, semellantes a casas rurals de Filipinas o de Venezuela -u de Brasil, seguntes me deciban os brasilenyos.

Ciudad del Este me sorprendió, y más dimpués d’a mala primera impresión. Me trobé con una ciudat segura, sobre tot en contimparación con atras ciudatz latinas, tot y que de nueitz yera difícil de trobar alma en a carrera. Y ye que os horarios astí -y en cheneral en as tres ciudatz- son una mica raros, pos a chent, por cuenta d’o comercio, prencipia a suya vida sobre as 3-4 d’a maitinada, dica as 2 d’a tardi, quan descansan. De tardis y en o prencipio d’a nueit, as ciudatz son muertas fueras d’os reclamos turisticos, pero reviscola pasada a meyanueit, quan os boriners s’achuntan con os comerciants. Os pres son baratos y a ciudat trasmite a sensación d’estar un buen puesto d’inversión, como contrimuestran os ixarramaus y estilosos estudios d’arquitectos foranos -quedé enlucernao con un italiano-, y en cheneral as comunidatz foranas que i son, más que más asiaticas. Sin dubda, o puesto paraguayo, que quasi no visito y que leva a pior fama d’as tres ciudatz, resultó estar o menos postizo y o más estimulant.